Di sedsala 21an de, yek ji mezintirîn metirsiyên li ser rûyê erdê “çolbûn” e. Lêbelê, li bakurê Çînê, li herêma Mongolya Hundir, projeyekê nîşan da ku bi zanist û kedê, mirov dikare “Deryaya Mirinê” veguherîne baxçeyekî kesk. Ev der Çolistana Kubuqi ye. Di vê pêvajoyê de, her çend dar û teknolojî li pêş bin jî rola heywanên mîna kîvroşkan di çerxa ekolojîk de xwedî girîngiyeke taybet e.
Kubuqi: Serkeftina Li Dijî Xîzê
Çolistana Kubuqi heftemîn çolistana herî mezin a Çînê ye. Berî 30 salan, ev der herêmeke wisa ziwa bû ku tu jiyan lê ne pêkan bû. Lê îro, bi saya “Modela Kubuqi”, nêzîkî 6,000 kîlomîtro erd hatiye şînkirin.
Prensîba bingehîn a vê serkeftinê ev e: Axê adan bike, paşê darê biçîne. Di vê xalê de, kîvroşk û heywanên kedî dibin karkerên bêheqdest ên xwezayê.
Kîvroşk: Di Çolê De Dost In An Dijmin?
Dema em behsa kîvroşkan û çolê dikin, divê em li du aliyên babetê binêrin. Kîvroşk dikarin bibin sedema xirabkirina herêmên kesk, lê di projeyên kontrolkirî de, “qenciyên” wan ji bo axê gelek in. Çîn bi vê yekê dizanî û ji bo ku pêşiya li çolistanê bigire 4 milyon kîvroşk şandin çolê. Him kîvroşk/kerguh zû dizên him jî gava dizên gelek bi hev re tînin. Ev yek nifşê wan her diçe zêde dike.
- Kîmyaya Axê û Zibilê “Zêrîn”
Axa çolê ji ber nebûna maddeyên organîk nabe adan (berhemdar). Zibilêkîvroşkan yek ji dewlemendtirîn zibilên organîk ên cîhanê ye. Di zibilê wan de fosfor, potasyûm û nîtrojen heye ku ew xureka sereka a axên birçî ye. Ew rêjeya bilind a nîtrojen û fosforê ji bo şînbûna giya û daran mîna “vîtamînekê” ye. Berevajî gelek heywanên din, zibilê wan axê naşewitîne û rasterast dibe xurek ji bo kokên riwekan.
- Çandina Xwezayî (Belavkirina Tovan)
Kîvroşk bi xwarina giya û fêkiyên çolê, tovan di nav rîxê xwe de li herêmên fireh belav dikin. Ev tov di zikê kîvroşk de amade dibin ku zûtir şîn bibin. Bi vî rengî, kîvroşk dibin “cotkarên siruştî” ku li şûna mirovan tovan diçînin.
- Vegerandina Karbonê û Hewakirina Axê
Kîvroşk bi kolandina tunelan oksîjenê digihînin kûrahiya axê. Ev yek rê dide ku mîkrorojganîzmayên di bin erdê de bijîn û axê nerm bikin. Dema baran dibare, ev kun rê nadin ku av li ser rûyê qûmê biherike û winda bibe; av dadiçike bin erdê û dibe feyde ji bo jiyana ekolojîk.
Hevsengiya Ekolojîk: Hişyariya li Kubuqi
Li Çînê, bikaranîna heywanan di nav çolê de bi planekê tê kirin. Heke kîvroşk bi rengekî bêserûber û zêde bên berdan (mîna karesata ku li Awistralyayê qewimî), ew dikarin koka her tiştî bixwin û keskayiyê tune bikin.
Lê Di Modela Kubuqi De:
Kîvroşk di bin kontrolê de ne.
Zibilê wan tê berhevkirin an di zeviyên sînorkirî de tê bikaranîn.
Di bin panelên rojê de, ku giya lê şîn dibe, ev heywan têne xwedîkirin da ku çerxeke aborî û ekolojîk a domdar ava bibe.
Çolistana Kubuqi nîşan dide ku tu ax “mirî” nîn e. Bi teknîkên rast, bi bikaranîna zibilê organîk ê heywanên mîna kîvroşkan, û bi vîna mirovan, qûm dikare bibe daristan. Kîvroşk di vê çîrokê de ne tenê heywanekî xweşik in, lê parçeyek ji wê kîmyayê ne ku axê ji nû ve zindî dike.
Parastina hevsengiya di navbera “xwarina giya” û “adan-kirina axê” de, mifteya serkeftina herî mezin a ekolojîk a sedsala me ye.
