Ji Perspektîfên Bindest û Serdestan ve
Destpêk
Serdest, ji bo ku zilm û zora xwe rewa û qanûnî bikin, nasnameya bindestên xwe ji holê radikin. Serdest an bindestên xwe weke hejmar dibînin û wan ji mirovahiya wan bêpar dikin, an jî gelên bindest dike “terorîst” û bi vî awayî mirovahiya wan û xwebûna wan ji holê radike. Ji perspektîfa serdestan ve, ev proses weke “pergala veguhêziya civakî” tê dîtin ku armanca wê çêkirina civakeke homojen a li gorî dilê serdestan e. Ji perspektîfa bindestan ve, ev pergala “jêbirina nasnameya hebûnî” (existential identity erasure) ye ku ne tenê nasnameya wan, belkî tevahiya xwebûna wan ji holê radike.
Perspektîfa Serdestan
Serdest ji destpêka damezrandina xwe ve bi awayekî sîstematîk nasnameya gelên bindest ji holê radikin. Di zihniyeta serdestan de, ev proses ne weke “zilm” belkî weke “pergala modernîzasyonê” tê nas kirin. Serdest dibîne ku civakeke yekreng pêwîstiya wê bi “yekbûna neteweyî” (national unity) heye û nasnameya cuda weke “rîskeke ewlekariyê” ji vê yekbûnê re dibîne.
Ji aliyê serdestan ve, pergala deqkirina weke “terorîst” stratejiyeke “qanûnîkirina zilmê” (legitimization of violence) ye. Dema serdest dibêje “terorîst”, ew di rastiyê de pergaleke epîstemolojîk pêş dixe ku tê de civak bi gelemperî were amade kirin da ku zilmê qebûl bike. Ev pergal tê wateya ku “ev kes êdî mirov nîne, ew rîskeke ji civakê re ye û divê ji holê were rakirin.”
Serdest pergaleke “dermirovkirina stratejîk” (strategic dehumanization) bi kar tîne ku armanca wê ne tenê polîtîk e, belkî derûnî û giyanî ye jî. Bi veguheztina navên bajarên bindest, qedexekirina zimanê wan, înkarkirina çanda wan weke “paşverû” û geşedana çanda serdestê weke “pêşketî” serdest pergaleke “hegemonyaya çandî” (cultural hegemony) çêdike.
Di heman demê de serdest rîtûelên “aştiya kontrolkirî” (controlled reconciliation) bi kar tîne. “Komkujî çênebû, tenê koçberî bû”, “em hemû brayên hev in”, “em li siberojê binêrin” – armanca van gotinên serdestan çêkirina pergaleke “amneziyaya fermî” (official amnesia) ye ku gel mecbûr dike ji dîroka xwe dûr bikeve. Ev aştî ne aştiya rastîn e, belkî “bêdengkirina bi darê zorê” ye.
Serdest jî pergaleke “berevajîkirina berpirsiyariyê” (responsibility inversion) bi kar tîne ku tê de qurban weke berpirsyar tê deq kirin. “Ew terorîst bûn, wan xwe kuşt”, “ewan êrîşî me kirin, me jî xwe parast” – bi vî awayî berpirsiyariya kuştina sivîlan tê spartin, bindest dibin terorîst û serdest xwe ji her gunehî pak dike.
Serdest di heman demê de pergaleke “bexşandina hatiye terxankirin” (delegated forgiveness) bi kar tîne ku tê de dibêje “Xwedê dê dadgeriyê bike, em nabêjin. Rabin em îbadetê bikin.” Bi vî awayî pirsa dadgeriyê tê derxistin ji qada siyasî û civakî û tê spartin “qedera îlahî”. Ev pergal armanca xwe bi windakirina daxwaza dadgeriyê dike û gel mecbûr dike ku li cihê dadgeriyê “sebrê” bipejirînin.
Perspektîfa Bindestan
Ji aliyê bindestan ve, ev pergala serdestan weke “koça/qirkirina ontolojîk” (ontological genocide) tê hîs kirin. Bindest dibîne ku pergal ne tenê kuştina dixwaze, belkî dixwaze jêbirina tevahî ya çîtiya wan weke mirov. Ev yeka ji kuştina laşî xirabtir e – jêbirina jîna mirovî ye ku bandorên wê nifş bi nifş derbas dibin.
Bindest li hemberî vê pergala jêbirin û ji holê rakirinê stratejiyên “bergiriya nepenî” (cryptic resistance) pêş dixin. Bikaranîna navên bi derewan, veşartina nasnameyên rastîn, afirandina nasnameyên nû, çêkirina nexşeyên veşartî ev jî celebeke rizgariya nasnameya veşartîbûnê ye. Dema serdest navan jê dibe, bindest jî navên xwe vedişêrin û nasnameyên nû çêdikin.
Lê ev şerê nasnameya bindestan ne tenê li dijî pergala fermî ye. Her kesê ji gelê bindest ku nasnameya xwe parastiye û pê serbilind e, di vî şerê hebûnê de ye. Di derûna bindestan de birîna/trawma hevpar (collective trauma) weke “mîrateya derûnî û giyanî” tê şandin. Komkujî, mişextiya bi darê zorê, qedexekirina zimanê dayikê, êrîşên kîmyewî, şewitandina gundan, kuştina sivîlan, êşkenca girtiyan ev hemû birînên her bêderman in ku di derûna gel de cih girtine û ji nifşekî ber bi ya din ve derbas dibin – pergala “veguhestina nifşî” (intergenerational transmission).
Zarokên gelê bindest îro mezin dibin û dipirsin: “Ez kî me? Çima zimanê min qedexe ye? Çima erdê bavê min li bin dagirkirinê de ye? Çima dema ez dibêjim ji wan gelê me, kes lê nagere?” Ev pirsyar nîşan didin ku birîn her dem li wir dimîne û weke zerê li ser birînê mezin dibe. Lewre serdest hê jî heman siyasetan didomîne û birîna nû ya jor ya kevin dike.
Bindest pergaleke “bîra bergiriyê” (memory of resistance) bi kar tîne ku tê de her çîrok, her helbest, her govend weke pergaleke parastina nasnameya hevpar tê şîrove kirin. Çanda wan ne tenê çand e, belkî amûreke siyasî ye ku bi riya wê nasnameya xwe li dijî “windabûnê” (disappearance) diparêzin. Bi vî awayî her tevgereke çandî dibe tevgereke siyasî û her rengek, her dengek weke bergiriya li dijî jêbirinê tê şîrove kirin.
Bindest jî zimanekî metaforîk pêş dixin ku tê de zilm bi awayên ne-rasterast tê gotin. “Şîna ku nabe şûn” (disenfranchised grief) weke pergaleke şîroveyê tê bikaranîn – dema mirin qet nayê îtîraf kirin weke mirov mirina wan nayê pejirandin, gel nikare şîna wan bike û ev şîn bêdawî dimîne. Ev şîna bêdawî weke zereke gelek giran li ser gel radizê û rê li ber siberoja wan asteng dike.
Di heman demê de bindest pergaleke “bergiriya bêdeng/xemoşî” (silent resistance) bi kar tîne. Dema axaftin xeternak dibe, bêdengî weke bergiriyê tê bikaranîn. Ev bêdengî ne qebûlkirin e, belkî bergiriyeke stratejîk e ku tê de gel hêzê ji bo demeke din kom dike. Bêdengî di vê rewşê de ne kêmayî ye, belkî pergaleke parastinê ye ku bi riya wê gelê bindest nasnameya xwe diparêze û ji bo demekî guncan xwe amade dike.
Rîtûelên Aştiya bi Derewan
Serdest û destpêkên wê yên civakî pêvajoyên “aştîkirina sexte/derewan” (false reconciliation) diafirînin ku ji perspektîfa serdestan ve weke “çareseriya pragmatîk” tên dîtin, lê ji perspektîfa bindestan ve weke “bêdengkirina bi darê zorê” têne hîs kirin.
Ji aliyê serdestan ve, ev rîtûel weke “pergala stabilîzasyonê” tên dîtin ku armanca wan parastina pergala domdar e. Serdest dibîne ku “aştî” pêwîstiya xwe bi “ji bîrkirina borî” heye û ku “nîqaşkirina dîrokê” tenê “berxwedanê zêde dike”. Ji ber vê yekê serdest pergaleke “amneziyaya struktûral” (structural amnesia) pêş dixe ku tê de gel tê mecbûr kirin ku ji windayên xwe birevin.
Ji perspektîfa bindestan ve, ev rîtûelên aştiya bi derewan bi çend awayan pêk tên. Yekem înkarkirina dîrokê ye ku serdest tê de dibêje “Çênebû, ev tişt qet nebûye. Hûn xewnan dibînin.” Bi vî awayî dîroka windayî û zilmê tê înkarkirin û bindestên zilmê têne şaşkirin. Ji bo bindestan ev yeka weke “înkarkirina hebûna wan” tê hîs kirin – ne tenê înkarkirina rûdanan e, belkî înkarkirina jîna wan weke mirov e.
Duyem “îhalekirina lêborînê” ye ku serdest tê de dibêje “Xwedê dê dadgeriyê bike, tiştekî embikin nîne. Rabin em îbadetê bikin.” Bi vî awayî pirsa dadgeriyê tê derxistin ji qada siyasî û civakî û tê spartin “bi qedera îlahî”. Ji perspektîfa bindestan ve ev yeka weke “qedexekirina hîna dadgeriyê” tê hîs kirin ku armanca wê windakirina xebatên dadgeriyê ye.
Şîna ku Nabe Şûn
Ji perspektîfa bindestan ve, pergala deqkirina weke “terorîst” rewşa “şîna ku nabe şûn” (disenfranchised grief) çêdike. Şîna ku nabe şûn tê wateya ku mirina kesekî nayê nas kirin, şîna wî nayê qebûlkirin û maf tune ku mirov şîna wî bike. Dema serdest dibêje “ew terorîst bû”, ew di rastiyê de dibêje “tu mafê şîna wî tune, ev kes ne mirov bû.”
Ji aliyê serdestan ve, ev pergala deqkirina weke “terorîst” weke “pergala kategorîzasyonê” tê dîtin ku armanca wê “veqetandina kesên rîskdar ji yên bêrîsk” e. Serdest dibîne ku civak pêwîstiya xwe bi “rêzikên zelal” heye û ku “kategoriya terorîstiyê” pergaleke berxwedanê ye ji civakê re. Ji ber vê yekê şîna van kesan weke “rîskeke derûnî û giyanî” ji civakê re tê dîtin.
Ji perspektîfa bindestan ve, ev pergal ne tenê polîtîk e, di heman demê de pergaleke derûnî û giyanî ya kûr e ku armanca wê qirkirina derûna gel e. Serdest dixwaze gel nikarin şîna windayên xwe bikin, nikarin bi wan serbilind bin, nikarin nasnameya xwe bi serbilindî bijîn. Ev yeka weke “koça derûnî û giyanî” tê hîs kirin ku ji ya laşî xirabtir e.
Şîna ku nabe şûn bi demê re dibe şîneke ku nayê bidawîkirin û weke nexweşiyeke derûnî li gel dimîne. Bêyî şîn, bêyî ku mirî bi şayisteyî bibînin, bêyî ku bi êşên xwe re bikewin, rû bi rû bibin, aştiyeke rastîn gengaz nîne. Lê ji bo şîna rastîn pêwîst e ku serdest qebûl bike windayî weke windayên mirovan bi şayisteyî bibîne û şîna gel a wan qebûl bike.
Şerê Nasnameya Domdar
Li hemberî vê pergala jêbirin û ji holê rakirinê, gelê bindest jî stratejiyên xwe geşkirine. Ev şerê nasnameyê ne tenê di navbera rêxistinên çekdar û serdestan de ye. Her kesê ji gelê bindest ku nasnameya xwe parastiye û pê serbilind e, di vî şerî de ye.
Ji perspektîfa bindestan ve, ev şerê nasnameyê weke “têkoşîna ji bo hebûnê” tê hîs kirin – ne tenê têkoşîna siyasî, belkî têkoşîna ontolojîk e ku tê de mirov ji bo mafê hebûna xwe weke mirov têdikoşe. Her bikaranîna zimanê dayikê, her danîna navê bindest li zarokekî, her govenda çandî weke “bergiriya eksîstansiyel” tê şîrove kirin.
Ji aliyê serdestan ve, ev şerê nasnameyê weke “rîskeke ji yekbûna civakî re” tê dîtin. Serdest dibîne ku nasnameya cuda “alternatîfeke nayê qebûlkirin” li hemberî projeyê serdestan e û ku ev yeka “stabilîteya civakî” bi xeter dike. Ji ber vê yekê her cure îfadeya nasnameya cuda weke “berxwedana li dijî serdestan” tê şîrove kirin.
Ev şerê nasnameyê nîşanî me dide ku pergala jêbirina nasnameyê çiqasî kûr û sîstematîk e. Ew ne tenê li ser erdê ye, di heman demê de li ser derûn û hestên mirovan jî ye. Serdest dixwaze gelê bindest bike mirovên bênasnameye ku tenê di bin kontrola wê de dijîn û ji xwe re nasnameya serdestan qebûl dikin.
Aştiya Rastîn
Ji perspektîfa bindestan ve, aştiya rastîn (true reconciliation) ne bi veşartina rastiyê, ne bi “lêborîn û jibîrkirinê” tê. Aştiya rastîn bi qebûlkirina rastiyan, bi rûberûbûna bi tarîxê, bi îtîrafa gunahan û bi dadgeriyê tê. Serdest divê bi eşkere qebûl bike ku li hemberî gelê bindest komkujî kiriye ku nasnameya wan înkar kiriye ku mafên wan şikandiye ku bi sedsalan li wan zilm kiriye.
Ji aliyê serdestan ve, aştî weke “pergala stabilîzasyonê” tê dîtin ku armanca wê parastina pergala domdar e. Serdest dibîne ku “lêborîn û jibîrkirin” rêya herî pragmatîk a siberojê ye û ku “nîqaşkirina dîrokê” tenê “berxwedanê zêde dike”. Ji ber vê yekê serdest pergaleke “amneziyaya selektîf” (selective amnesia) pêş dixe.
Aştiya rastîn ji perspektîfa bindestan ve pêwîstiya xwe bi van gavên bingehîn heye. Yekem qebûlkirina rastiyên dîrokî ye (truth-telling) ku komkujî weke komkujî, zilmê weke zilm, dagirkeriyê weke dagirkerî bêne nasîn. Serdest nikare bêje “çênebû” an “xeletî bû”, divê bibêje “me kir û şaş kir.” Duyem berpirsyarî (accountability) ye ku kesên berpirsyar ên komkujî û zilman divê berpirsiyariya xwe hilbigirin. Ne tenê îtiraf, di heman demê de ceza û dadgerî jî divê hebin.
Sêyem tazmînat (reparations) e ku zirarên ku hatine gerandin divê bêne qedandin. Erdên ku hatine dagirkirin divê bêne vegerandin, zirarên aborî divê bêne dayîn, xizmetên têk çûyî divê bêne ji nû ve çêkirin. Çarem garantiya venegeriyanê (guarantees of non-recurrence) ye ku pêbaweriyên bi hiqûq û destûrê ku ev cure zilm careke din çênebe divê bêne çêkirin. Pergala zordariyê divê bi tevayî were guhertin.
Pêncem naskirina nasnameyan e (recognition of identity) ku nasnameya gelê bindest divê bi eşkere were qebûlkirin û heqê wê were dayîn. Zimanê wan, çanda wan, navên wan divê bêne parastin û were pejirandin bi awayekî fermî.
Encam
Pergala “terorîst”kirinê pergaleka jêbirina nasnameyê ye ku armanca wê ne tenê têkoşîna siyasî bi dawî bîne ye, belkî mirovbûna giştî ya gelê bindest jêbibe û wan ji nasnameyên xwe cuda û dûr bike. Ji perspektîfa serdestan ve ev pergal weke “pergala ewlekariya neteweyî” tê dîtin, ji perspektîfa bindestan ve weke “pergala koçberiya ontolojîk” tê hîs kirin.
Ev pergal birîna derûnî ya hevpar (collective trauma) çêdike ku bandorên wê nifş bi nifş derbas dibin û gel ji hêz û şiyana xwe ya berxwedanê dûr dixe. Ji perspektîfa serdestan ve ev yeka weke “pergala pasîfîkasyonê” tê dîtin ku armanca wê çêkirina civakeke bêberxwedan e. Ji perspektîfa bindestan ve ev yeka weke “koça derûnî” tê hîs kirin ku ji ya laşî girantir e.
Azadî rê li ber siberoja nifşên nû ve bi qebûlkirina rastiyê, bi parastina nasnameyê, bi dadgeriyê vebe. Ne bi dizîna nasnameyê. Tenê dema zarokên bindestan bi nasnameyên xwe mezin bibin, ne bi nasnameyên ku serdest ji wan re hildibijêre, ew ê bikaribin mirovên azad bin.
Aştiya rastîn ne bi jêbirina nasnameyê, belkî bi parastina nasnameyê dê were. Ne bi şaşkirina dîrokê, belkî bi rûberûbûna bi dîrokê dê were. Ne bi înkarkirina windayên bindestan, belkî bi şîna wan dê were – şîn divê bibe şûn. Tenê bi vî awayî birîna derûnî ya hevpar dê çak bibe û gel dê bigihîje aştiya rastîn.
Dîroka mirovahiyê nîşanî me dide ku pergalên zilmê demeke hatine domandin lê di dawiyê de ji ber xwe re dernakevin. Rastî her carê derdikeve pêş, dadgerî her carê zêde dibe. Gelê bindest jî yê li dijî vê pergala jêbirina nasnameyê biserkeve û aştiya rastîn bi dest bixe. Lê ev tenê bi rûberûbûna bi rastiyan, bi qebûlkirina windayên wan weke windayên mirov û bi parastina nasnameyê gengaz e. Nasnameya gelê bindest ne tenê nav e, çand e, ziman e – mirovahiya wan ye. Parastina wê parastina mirovahiya xwe ye, bergiriya li dijî jêbirina wê bergiriya li dijî zoriya mirovî ye.
Çavkanî
Agamben, Giorgio (1998). Homo Sacer: Sovereign Power and Bare Life. Stanford University Press.
Hirsch, Marianne (2012). The Generation of Postmemory: Writing and Visual Culture After the Holocaust. Columbia University Press.
LaCapra, Dominick (2001). Writing History, Writing Trauma. Johns Hopkins University Press.
Volkan, Vamık D. (1997). Bloodlines: From Ethnic Pride to Ethnic Terrorism. Farrar, Straus and Giroux.
Alexander, Jeffrey C. (2004). Toward a Theory of Cultural Trauma. University of California Press.
Termên Bingehîn
Birîna Derûnî ya Hevpar (Collective Trauma): Birîna derûnî û giyanî ku ji ber rûdanên mezin ên zilmê li ser komek an gelek mirov tê û di nava nifşan de derbas dibe. Ji hêla derûnkolî ve, ev birîn ne tenê kesane ye, belkî tevahiya nasnameya komê bandor dike û strukturên civakî diguherîne.
Jêbirina Nasnameyê (Identity Erasure): Proseya sîstematîk a jêbirina taybetmendiyên nasnameyî yên komek – zimanê wan, çanda wan, dîroka wan, navên wan. Armanca wê windakirina nasnameya hevbeş û çêkirina mirovên bênasnameye ku tenê di bin kontrola serdestê xwe de dijîn.
Terorîstkirin (Terrorization): Stratejiya siyasî ya wek “terorîst” deqkirina berxwedankarên siyasî û sivîlên piştgirî didin. Bi vî awayî kuştina wan tê qanûnîkirin û raya giştî li dijî wan tê zihnkirin. Ev pergal ji bo qanûnîkirina zilmê tê bikaranîn.
Şîna ku Nabe Şûn (Disenfranchised Grief): Şîna ku nayê nas kirin û nayê qebûlkirin ji aliyê civakê ve. Dema mirina kesekî weke “terorîst” tê deq kirin, malbata wî û civaka wî nikarin şîna wî bi eşkere bikşînin û şûna wî/wê deynin. Ev yeka rê li ber proseya şînê û çakbûnê asteng dike.
Aştiya Sexte/Derewan (False Reconciliation): Hewldanên aştîkirinê ku rastiyên dîrokî vedişêrin û îtirafê nakirin. Bi awayên weke “ji bîr bike û biborîne”, “em hemû bira ne”, “dema borî derbas bû” civakê ji dadgeriyê dûr dixe û birînê veşartî dihêle.
Dermirovkirin (Dehumanization): Proseya mirovkirin “tişt” an “heyber” ku bi vî awayî zilmkirina wan rewa were dîtin.
Bergiriya Nasnameyê (Identity Resistance): Hemû cure tevgerên ku armanca wan parastina û domandina nasnameya hevbeş e. Ji bikaranîna zimanê dayikê bigire heta çêkirina berhemên çandî û siyasî û berxwedana li dijî pergala jêbirinê.
Pergala Kontrola Civakî (Social Control System): Pergala ku serdest ji bo kontrolkirina gel bi kar tîne – ji polîskirinê bigire heta propaganda û perwerdehiyê. Armanca wê çêkirina mirovan bêberxwedan e ku tenê li gorî xwesteka serdestê tevdigerin.
Bandora Nifşî (Intergenerational Transmission): Şêwaza ku birîna derûnî û bandorên zilmê ji dêûbavan ber bi zarokan ve derbas dibe. Zarokên nifşên birîndar bi birînên ku xwe nedîtine mezin dibin û van birînan di derûna xwe de dihêrînin.
Îtiraf û Hesabdayîn (Truth and Accountability): Proseya ku serdest an komên zilmkar guneh û berpirsyariya xwe qebûl dikin. Ev yek bingeha aştiya rastîn e û pêwîstiya xwe bi naskirina rastiyan, cezakirin û tazmînatê heye.
Koça Ontolojîk (Ontological Genocide): Jêbirin, ne tenê laşî ye belkî jîna mirovî ya gelekî ye. Ev yeka ji kuştina fizîkî xirabtir e lewre armanca wê windakirina tevahiya nasnameya hebûnî/eksîstansiyel e.
Amneziyaya Struktûral (Structural Amnesia): Pergala fermî ya ji bîrkirina dîrokê ku serdest bi riya pergalên perwerdehî, medya û polîtîkayên fermî bi kar tîne. Armanca wê çêkirina civakeke ku dîroka zilmê ji bîr dike ye.
Hegemonyaya Çandî (Cultural Hegemony): Pergala ku çanda serdestê weke “standard” û “modern” tê sepandin û çandên gelên bindest weke “paşverû” û “kirêt” têne deq kirin. Bi vî awayî gel bi dilê xwe çanda serdestê xwe qebûl dike.
Veguhestina nifşî (Intergenerational Transmission): Şêwaza ku birîn, hest û bîrên travmatîk ji nifşekî ber bi ya din ve derbas dibin. Ev yeka bi riya çîrokan, hestan û şêwazên mezinkirinê pêk tê.
