- Bi nêrîneke derûnkolînerî
Destpêk
Kurd, di sedsals borî de, ne tenê di warê siyasî û erdnîgarî de, lê di warê derûnî û zimanî de jî bi serdestiya dijwar re rûbirû maye. Kolonyalîzm ne tenê Kurdistan dagir dike — derûn û giyana kurdan jî dagir kir/dike. Dîroka kurd û Kurdistanê bi awayekî kûr û zûr nîşanî me dide: zimanê kurdî hat qedexekirin, nasname hat înkarkirin û hişmendiya civakî (social consciousness) hat şikandin.
Di vê nivîsa kurt û kurmancî de, bi rêya çarçoveya derûnkolîneriyê (psychoanalysis) — ji teoriyên Freud, Jung, Winnicott, Fanon û Fromm — em ê hewl bidin ku rewşa derûnî ya kurdan dahûrînin. Pirsên bingehîn ev in: Rewşa dagirkeriyê çawa trawma û qeyrana nasnameyê afirandiye? Kurd weke kirde (subject) an jî heyber (object) di dîrokê de xuya bûne? Û riya rizgariyê ji kîjan derhişiyê (unconscious) derbas dibe?
Hişmendî, Binhişî û Derhişî
Di çarçoveya derûnkolîneriyê de, hişê mirov ji sê qatên bingehîn pêk tê: hişmendî (consciousness), binhişî (subconscious) û derhişî (unconscious). Hişmendî, beşek biçûk e; derhişî, gelekî mezintir e ji hişmendiyê û çavkaniya hêz, şiyan û afirîneriya mirov e. Freud (1915) diyar kir ku tepisandin (repression) — veşartina êş û trawmayê di derhişiyê de ye — bingeh e ji bo pirs û girêkên derûnî.
Ji bo gelê kurd, ev mekanîzma bi taybetî girîng e: trawmayên hevpar (kolektif) ên qirkirinê (genocide), koçberiyê û înkara nasnameyê di derhişiya hevpar (collective unconscious) de hatine tepisandin. Jung (1936) diyar kir ku derhişiya hevpar, mîrasa giştî ya mirovan e û bi sembolên arketîpî (archetypal symbols) xuya dibe. Di çanda kurdî de, sembola mîr, pîr û qehreman — di dengbêjî û strana gelêrî de — nîşaneyên vê derhişiya hevpar in.
Xwebûna Rasteqîn û Xwebûna Sexte/Derewîn
Winnicott (1965) du têgehên bingehîn pêşkêş kir: xwebûna rasteqîn (true self) û xwebûna sexte (false self). Xwebûna rasteqîn, nasnameya rastîn û derûnî ya takekesane ye; xwebûna sexte jî berevaniyeke derûnî ye ku mirov dema xwebûna wî/wê di bin zextê de ye, ji xwe re ava dike.
Di çarçoveya siyaseta kolonyalîst de, kurd gelek caran mecbûr man ku xwebûneke sexte ava bikin: navên xwe bi zimanê dagirker biguherin, zimanê xwe veşêrin û nasnameya xwe înkar bikin. Ev birînên narisisîstîk in ku heta îro jî di derûna civakî de bandora wan heye. Kê xwebûna xwe yên rasteqîn wenda kir, ew kesan durûtiyê (false self behavior) weke mekanîzmayek berevaniyê bikar anîn.
Bindest, Serdest û Rageşiya Azadiyê
Fromm (1941) di xebata xwe de diyar kir ku mirov ji azadiyê (freedom) ditirse, loma hewl dide ku ji wê bireve. Bindest — kesê bindestkirî — di navbera xwesteka jiyanê (will to life) û tirsa ji serbestiyê (fear of independence) de dimîne. Bindest, ji bo mayînê (survival), bi serdestê xwe ve tê girêdan û serdestê xwe weke xwediyê xwe dişopîne lê nizane ku rewşa herî malkambax ev bixwe ye.
Ev diyarde di dîroka Kurdistanê de bi awayekî zelal xuya dibe: beşên ji gelê Kurd, ji ber zext û halanê, xwe bi dewleta dagirker re nas kirin û nasnameya xwe paşguh kirin. Ev ne zaroktiya wan bû — ev encama bêçaretiya fêrbûyî (learned helplessness) (Seligman, 1975) bû ku ji nifşekî bo nifşekî hat veguhestin.
Trawma û Bîranîn
Trawma, ne tenê bîr (memory) e — trawma windabûna bîrê ye. Kesê/a ku trawmayê jiyaye, nikare wê bi awayekî normal bibîr (remember) bîne; berevajî, trawma di laş û tevgerê de xuya dibe. Van der Kolk (1994) diyar kir ku laş, zimanê derhişiyê ye — êşên ku di hişmendiyê de cih nagirin, di laş de cih digirin û laş diêşîninin – derûnlaşî.
Di civaka kurdî de, trawmayên kolektîf ên Enfal, Dêrsim, Robozkî û koçberiyên bi darê zorê û hwd, di derhişiya hevpar de hatine veşartin. Ev trawmayên neçareserkirî rageşiya hebûniyê (existential anxiety) çêkiriye û di jiyana rojane de bi xwe dide nîşandan: nexweşiyên derûnî, bêhêvîtî û windabûna armancê.
Qeyrana Nasnameyê û Geşedana Derûncivakî
Erikson (1968) diyar kir ku di her qonaxeke jiyanê de qeyraneke derûncivakî (psychosocial crisis) heye û di van qeyranan de nasname tê avakirin. Di nifşên kurdî yên kamil û mezinbûyî di bin serdestiya dewletên dagirker de, ev pêvajo bi awayekî arîşeyî pêk hatiye.
Zarokên kurd gelek caran di bin siya derhişiya dêûbavên xwe de mezin bûne: dêûbavên ku trawma û tirsên xwe bo zarokên xwe veguheztine. Pirs û girêkên nasnameyê, nakokiya venasînî (cognitive dissonance) — di navbera nasname û zimanê malê û nasnameya dayîna ji hêla dewletê ve — û windabûna girêkê bi koka xwe re, ev hemû krîza nasnameyê (identity crisis) kûrtir kiriye.
Ziman Weke Mala Hebûnê
Heidegger (1959) got ku “ziman mala hebûnê ye”. Ji bo kurdên ku zimanê wan hat qedexekirin û ji holê hat rakirin, ev xwendin kûrahiya xwe ya derûnî nîşanî me dide. Ziman ne tenê amûreke ragihandinê ye — kirde (subject) di zimên de ava dibe. Lacan (1977) jî diyar kir ku derhişî weke zimên ve hatiye avakirin.
Qedexekirina zimanê kurdî ne tenê ragihandina rojane qut kir — nasnameya derûnî û çandî ya gelê kurd jî birîndar kir. Ziman û derûn ji hev nayên veqetandin. Kurdê ku nikare bi zimanê xwe bipeyive, mîna takekesekî ye ku nikare têkûz bi xwebûna xwe ya rasteqîn (true self) re li hev were.
Berzkirin û Afirînerî
Di teoriya Freudî de, berzkirin (sublimation) mekanîzmayek berevaniyê ya bilind e ku bi wî re mirov êşa xwe vediguherîne afirandina hunerî û zanistî. Dengbêjî, stranbêjî û edebiyata kurdî, dibe ku nîşana vê berzkirinê be: êşên neteweyî û birînên derûnî di hunera xweş de hatine veguhestin.
Lê di binê her berzkirinê de, qirêjî heye. Heta ku ev trawmayên bingehîn (underlying traumas) neyên çareser kirin, afirînerî jî her di bin siya wan de dê bimîne. Şoreşa rastîn, weke ku di vê nivîsê de tê diyarkirin, ne di hişmendiyê de ye — di derhişiyê (unconscious) de ye.
Encam
Ji nêrîna derûnkolînerî, rewşa kurd û Kurdistanê ne tenê pirs û girêkek siyasî ye — pirsgirêkeke derûnî û derûncivakî ya kûr e. Dagirkerî, xwebûnê qut parçe dike; qedexekirina zimên, derhişiyê birîndar dike; û tepisandina trawmayên kolektîf, bêçaretiya fêrbûyî (learned helplessness) nifşguhêzî ye.
Riya rizgariyê — weke Fanon (1961) got ji bo gelên kolonîzekirî — ji hişyarkirina derhişiyê (making the unconscious conscious) derbas dibe. Heta ku hûn derhişiya xwe hişyar hişmend nekin, ew ê jiyana we birêve bibe û hûn ê her bêjin ‘şens û qeder’.
Hevdilî (empathy) û xwe-zanîn/nasîn (self-knowledge), bingeha vê pêvajoyê ne. Her kurdek, derûnkolerê (psychoanalyst) xwe ye — û ev zanîn û nasîna xwe destpêka azadiyê ye. Wêrekiya herî mezin ew e ku meriv bi ‘xwe’bûna re rast be û ji bo gelê kurd, ev rêya ji heyberiyê (objecthood) ber bi kirdeyiyê (subjecthood) ve ye.
Ferhengoka Derûnkolîneriyê
Glossary of Psychoanalytic Terms
Di Çarçoveya Rewşa Kurd û Kurdistanê de
In the Context of the Kurdish Situation
Hişmendî, Binhişî û Derhişî
| # | Têgeh (Term) | Ravekirin (Definition) |
| 1 | Hişmendî
(Consciousness) |
Beşa hişê mirov a ku em jê dizanin — ramanên ku em di vê kêliyê de hişyar in. Weke serê berfê ye ku ji avê derketiye. Di derûnkolîneriyê de, tenê beşeke biçûk a tevahiya hişê mirov e.
Mînak: Dema tu dizanî ku birçî yî û biryarê didi ku bixwî. |
| 2 | Binhişî
(Subconscious) |
Qata di navbera hişmendî û derhişiyê de. Ramanên ku ne li ber destê me ne, lê dikarin bi hêsanî werin hişmendiyê — weke xewn, leza agirî, an jî bîrên winda. Deriyê di navbera du qazan de ye.
Mînak: Tu navê kesekî ji bîr dikî, lê piştî saetekê xwe digihîje bîra te. |
| 3 | Derhişî
(Unconscious) |
Qata herî kûr û mezin a hişê mirov. Trawma, tirsên bingehîn û xwestekên tepisandî li vir in. Ev qat jiyanê birêve dibe bêyî ku em pê zanibin. Freud got: heta tu derhişiya xwe hişyar neyî, ew ê jiyana te birêve bibe.
Mînak: Tirs ji desthilatdariyê ku ji trawmaya zaroktiyê tê, lê mirov sedema wê nizane. |
| 4 | Derhişiya Hevpar
(Collective Unconscious) |
Têgeha Jung. Derhişiya ku ne tenê ya takekesane ye, lê ya hemû mirovan e. Tê de sembol, mîtos û arketîpên hevpar hene. Ji bo Kurdan: êşên kolektîf ên qirkirinê û koçberiyê di vê derhişiyê de cih digirin.
Mînak: Sembola ‘mîr’ an ‘pîr’ di çanda Kurdî de, arketîpeke hevpar e. |
Nasname û Xwebûn
| # | Têgeh (Term) | Ravekirin (Definition) |
| 1 | Kirde
(Subject) |
Ê/a ku dike, biryarê dide, hêz û nasname û dengê xwe heye. Berevajî heyberê, kirde bi xwe ji derveyî xwe serbixwe ye. Azadî, ber bi kirdeyiyê ve diçe. Ji bo Kurdê ku li bin dagirkeriyê ye: bûna kirde, armanca sereke ye.
Mînak: Kurdek ku bi zimanê xwe dinivîse, di siyasetê de cih digire — ew kirde ye. |
| 2 | Heyber
(Object) |
Ê/a ku li ser tê kirin, nirx û nasnameya wî/wê ji hêla derveyî tê diyarkirin. Kolonyalîzm gelên bindest weke heyber dibîne. Heyber ji ber xwe ve nayê zanîn — tenê ji çavê serdest tê dîtin.
Mînak: Kurdê ku ji bo dewletê ‘pirsgirêk’ e û nasnameya wî/wê înkar tê kirin. |
| 3 | Xwebûna Rasteqîn
(True Self) |
Têgeha Winnicott. Nasnameya rastîn, derûnî û çandî ya mirov — hestên rastîn, xwestekên xwe, nerîna xwe ya cîhanê. Ji bo Kurdê: zimanê xwe, çanda xwe û bîr û baweriya xwe ya neteweyî.
Mînak: Kurdek ku bi zimanê dayika xwe dipeyive û çandê xwe dijî. |
| 4 | Xwebûna Sexte
(False Self) |
Berevaniyeke derûnî ye. Dema mirov di bin zextê de ye û nikare xwebûna xwe ya rastîn eşkere bike, xwebûneke sexte ava dike. Ev ne durûtiya hêsan e — berevaniyeke jiyanbirandinê ye.
Mînak: Kurdek ku mecbûr maye navê xwe biguherîne û bi zimanê dagirker bipeyive. |
| 5 | Qeyrana Nasnameyê
(Identity Crisis) |
Erikson: di her qonaxeke jiyanê de mirov bi pirsên nasnameyê re rû bi rû dimîne. Ji bo Kurdên di bin dagirkeriyê de, ev qeyran her qat e: ‘Ez kî me? Zimanê min kîjan e? Mêjûya min çi ye?’ — pirsên bê bersiv dimînin.
Mînak: Zarokê Kurd ku di dibistanê de bi zimanê biyanî tê hînkirin û di malê de bi kurdî dipeyive. |
| 6 | Nakokiya Venasînî
(Cognitive Dissonance) |
Dema du bawerî an nasname bi hev dikin nakokiyê, mirov bêzar û tengezar dibe. Ji bo Kurdê: nasnameyeke û di mala xwe de û nasnameya ku dewlet li wî/wê ferz kiriye.
Mînak: Hest kirina kêmasiyê gava mirov bi zimanê xwe nagihîje xwe der bike. |
Trawma û Berevaniya Derûnî
| # | Têgeh (Term) | Ravekirin (Definition) |
| 1 | Trawma
(Trauma) |
Birîna derûnî ya kûr a ku ji bûyereke/bûyerên giran tê. Trawma ne tenê bîranîn e — windabûna bîrê ye. Laş trawmayê di xwe de hildigire. Ji bo Kurdan: qirkirina Enfal û Dersim, koçberî û înkara nasnameyê, trawmayên kolektîf in.
Mînak: Ê/a ku ji Enfalê rizgar bûye û nikare behsa wê bike — bêdengî jî trawmayê nîşan dide. |
| 2 | Tepisandin
(Repression) |
Mekanîzmayek berevaniyê ya bingehîn: êşên neqabîl ên qebûlkirinê ji hişmendiyê tên avêtin derhişiyê. Lê tiştê tepisandî, veşartî dimîne lê bandora xwe didomîne. Freud got: tiştê bi zorê çûye, bi zorê vediger.
Mînak: Trawmaya koçberiyê ku di xewnan an agirbûnê de vedigere. |
| 3 | Berzkirin
(Sublimation) |
Mekanîzmayek berevaniyê ya bilind: enerjiya êşê û trawmayê tê guherandin hunera xweş, zanist an xebata civakî. Freud got ev mekanîzmayek pêşeroj e. Di çanda Kurdî de: dengbêjî û edebiyat, dibe ku berzkirina êşên neteweyî be.
Mînak: Dengbêjê Kurd ku birîna koçberiyê di strana xwe de vedibêje. |
| 4 | Bêçaretiya Fêrbûyî
(Learned Helplessness) |
Seligman: dema mirov ji nifşekî bo nifşekî fêr dibe ku tu tiştekî neguhere, dest ji hewldanê berda. Ji bo Kurdê li bin dagirkeriyê: ‘Em nikarin tu tiştî biguherînin’ — ev bawerî fêrbûyî ye, ne rastiyeke xwezayî.
Mînak: Kurd ku dibêje ‘Em hertim wisan bûne, dê wisan bimîne.’ |
| 5 | Birînên Narsîsîstîk
(Narcissistic Wounds) |
Birîna xwe-rêzdariyê (self-esteem). Dema zimanê mirov, nasnameya wî/wê û bingeha wî/wê tên înkarkirin, birînên kûr ên xwe-rêzdariyê çêdibin. Ev birîn, durûtî û xwebûna sexte diafirîne.
Mînak: Kurdê ku ji zimanê xwe şerm dike ji ber ku ji biçûktiyê ve hatiye şermezarkirin. |
| 6 | Xwewekdîtina Rengvedanê
(Projective Identification) |
Mekanîzmayek berevaniyê: mirov hestên xwe yên neyînî — tirsê, hêrsê, kêmasiyê — li kesên din dibîne û wan tawanbar dike. Dagirker gelek caran hestên xwe yên hovane li bindestên xwe diprojîne.
Mînak: Dewleta dagirker Kurdê ku mafê xwe dixwaze weke ‘terorîst’ dide naskirin. |
Azadî, Bindestî û Guhertina Civakî
| # | Têgeh (Term) | Ravekirin (Definition) |
| 1 | Rageşiya Hebûniyê
(Existential Anxiety) |
Tirsa ku ji zanîna mirinê û nezanîna jiyanê tê. Ji bo Kurdê: rageşiya hebûniyê ne tenê ji mirinê tê — ji windabûna ziman, çand û nasnameyê jî tê. ‘Ma em ê bimînin?’ pirsa hebûniyê ye.
Mînak: Tirsa windabûna zimanê kurdî di nifşên nû de. |
| 2 | Tirsa ji Azadiyê
(Fear of Freedom) |
Fromm: mirov hem azadiyê dixwaze, hem jê ditirse. Azadî berpirsiyariyê tîne. Piştî demsaleke dirêj a bindestiyê, azadî dikare tirsnak be — ji ber ku mirov fêr bûye ku biryar ji hêla din hatibe dayîn.
Mînak: Geşedana siyasî ya piştî serxistinê ku mirov nizane çawa biryarê bide. |
| 3 | Bindestî û Mazoşîzm
(Bondage & Masochism) |
Fromm: bindest, ne tenê êşê dikêşe — ji êşa serdestê xwe kêfê distîne, ji ber ku ev girêk ew ji bêkesiyê diparêze. Serdest û bindest di têkiliyeke sembiyotîk de ne — her du têkilî hewce dikin û êş jê distînin.
Mînak: Bindestê ku serdestê xwe diparêze û dibêje ‘ew ne xirab e’. |
| 4 | Hişyarkirina Derhişiyê
(Making the Unconscious Conscious) |
Armanca sereke ya derûnkolîneriyê: tiştên di derhişiyê de anîna hişmendiyê. Ji bo civakê: naskirina trawmayên kolektîf, tepisandiniyan û xwebûnên sexte. Ev pêvajoya rizgariya derûnî ye.
Mînak: Beşdarbûna Kurdên di dîroka xwe de — zanîna Enfal, Dersim û mafên xwe. |
| 5 | Hevdilî
(Empathy) |
Şiyana fêmkirina hestên kesê din ji nava wî/wê. Hevdilî amûrê sereke yê têgihiştina derûnî ye û bingeha terapiyê ye. Di çarçoveya neteweyî de: Kurdên ji deverên cuda yên Kurdistanê hevdiliya hevdu ye ku wan yek dike.
Mînak: Fêmkirina êşa Kurdên herêmên din bêyî ku mirov bi xwe wê trawmayê jiyan kiriye. |
| 6 | Kolonyalîzma Derûnî
(Psychic Colonialism) |
Fanon: kolonyalîzm ne tenê erdê dagir dike — derûn, ziman, mêjû û xwebûna mirov jî dagir dike. Bindest dest bi bawerkirina stêrka dagirker dike û xwe weke ‘kêmtir’ dibîne. Ev forma herî kûr a dagirkeriyê ye.
Mînak: Kurdê ku dibêje ‘zimanê me ne zimanekî zanistî ye’. |
Ziman û Derûn
| # | Têgeh (Term) | Ravekirin (Definition) |
| 1 | Ziman Mala Hebûnê
(Language as Home of Being) |
Heidegger: ziman ne tenê amûreke ragihandinê ye — mirov di zimên de dijî û di zimên de hebûna xwe ava dike. Qedexekirina zimanê Kurdî, windakirina ‘mala’ derûnî bû.
Mînak: Kurdan ku di şevên veşartî de bi kurdî mela kirin û stranên xwe gotin. |
| 2 | Kirde di Zimên de
(Subject Constituted in Language) |
Lacan: mirov kirde dibe bi rêya zimên. Bêyî ziman, mirov nikare xwe bi tevahî ava bike. Qedexekirina zimanê zikmakî, qedexekirina avakirina nasnameye.
Mînak: Zarokên Kurd ên ku bi zimanê biyanî fêr kirin û di derûna wan de valahî çêbû. |
| 3 | Derhişî di Zimên de
(Unconscious Structured as Language) |
Lacan: derhişî weke zimên ve hatiye avakirin — xewn, leza agirî û nîşan, hemû bi rêya zimên tên temsîlkirin. Ji ber vê, windakirina zimanê zikmakî, windakirina gihiştina derhişiyê ye.
Mînak: Kurd ên ku bi zimanê biyanî xewn dibînin û di dilê xwe de tu tiştî hîs nakin. |
*Ferhengok bi HÇê (AI) hatiye çêkirin.
Çavkanî
Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and crisis. W. W. Norton & Company.
Fanon, F. (1961). The wretched of the earth (C. Farrington, Trans.). Grove Press. (Xebata bingehîn 1961 hatiye weşandin)
Freud, S. (1915). Repression. In The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Vol. 14, pp. 141–158). Hogarth Press.
Fromm, E. (1941). Escape from freedom. Farrar & Rinehart.
Heidegger, M. (1959). Unterwegs zur Sprache. Neske. (Ingilîzî: On the way to language, 1971, Harper & Row)
Jung, C. G. (1936). The concept of the collective unconscious. In The archetypes and the collective unconscious (Collected Works Vol. 9i). Princeton University Press.
Lacan, J. (1977). Écrits: A selection (A. Sheridan, Trans.). W. W. Norton & Company.
Seligman, M. E. P. (1975). Helplessness: On depression, development, and death. W. H. Freeman.
Van der Kolk, B. A. (1994). The body keeps the score: Memory and the evolving psychobiology of posttraumatic stress. Harvard Review of Psychiatry, 1(5), 253–265. https://doi.org/10.3109/10673229409017088
Winnicott, D. W. (1965). The maturational processes and the facilitating environment. International Universities Press.
