Di pêvajoya çareseriya trawmayên civakî yên kurdan de, sê qonax dikarin bên destnîşankirin:
Avakirina ewlehiyê: Ev qonaxa yekem e û tê de hewcedar e ku civaka kurd hîs bike ku ew êdî ewle ye û rê li ber dubarebûna trawmayên berê hatiye girtin. Di rewşa kurdan de, ev dikare bi bidestxistina mafên siyasî û çandî yên bingehîn dest pê bike.
Bibîranîn û şîngirtin: Di vê qonaxê de, civaka kurd divê dest bi vegotina çîrokên xwe yên trawmatîk bike û wan di nav çîroka xwe ya giştî de bi cih bike. Ev dikare bi rêya muzeyên bîranînê, bernameyên perwerdehiyê û çalakiyên çandî pêk bê.
Pêwendîdanîna ji nû ve (nûşiyan): Di vê qonaxa dawî de, civaka kurd li ser bingeha nasnameya xwe ya nû ya piştî trawmayê têkiliyên xwe yên navxweyî û navneteweyî ji nû ve ava bike.
ŞAHIDIYA QENC, MIROV BAŞ DIKE
Pêvajoya şîngirtinê, hemû çalakiyên zihnî ne ku taekekes/civak ji bo bibîranîna temsîla zihnî ya tiştê ku winda kiriye, ji nû ve lê nerîn û watedarkirina vê têkiliyê serî lê dide. Şîna ku piştî windahiyên trawmatîk tê girtin, ji nû ve nivîsandina çîroka mexdûr a ku bi destdirêjiyên bêdawî yên rûdana trawmatîk xirab bûye ye, bi gotin û sembolîzekirina serpêhatiya trawmatîk a ku li pêş gotinê hatiye kilîtkirin. Bibîranîn ne xebata bîrê ya ku takekes an civak bi xwe, di nav xwe de dike ye. Bibîranîn tenê di hebûna yê-din de, bi yê-din re, yanî bi şahidan re dema ku tê kirin watedar dibe.
Bi awayekî din, çîrokên me yên xwebûnî an civakî yên ku ji destpêkê ve tenê di nav têkiliya bi yê-din re dikarin bên nivîsandin, dîsa di şahidiya yê-din de dikarin birînên xwe yên trawmatîk derman bikin. Takekes an civaka mexdûrê trawmayê, tenê bi şikandina berxwedana şopên bîra trawmatîk a li hemberî sembolîzekirin û watedarkirinê dikare çîroka xwe ya nû binivîse. Çîrokên ku vê yekê bi ser naxin, yanî nagihîjin rastiya rûdana trawmatîk, rastiya wê nabêjin, nikarin bîra mexdûr a ku rabûye ser piyan, nearam hêmin bikin.
Terapîstên ku di dema dîktatoriya leşkerî li Şîliyê bi mexdûrên trawmayê re xebitîne, “terapiya derûniya şahidiyê” (testimony psychotherapy) pêş xistine û çarçoveya sereke ya vê terapiyê û rêbazên ku Komîsyona Rastî û Lihevhatinê (Truth and Reconciliation Commission) ya ku di pêvajoya tasfiyekirina rejîma nijadperest li Afrîqaya Başûr de hatiye avakirin bi kar anîne, nîşanên giring ên wekheviyê nîşan didin. Psîkoterapîstên ku di bin zexta giran a dîktatoriya leşkerî li Şîliyê dixebitin, dema ku bi mexdûrên binpêkirinên mafên mirovan re dixebitin, rêbazeke tedawiyê ya ku li ser şahidiya baş ava bûye pêş xistin. Mexdûr û terapîst bi hevkarî vegotina çîroka trawmatîk a mexdûr û tomarkirina vê çîrokê pêk dianîn. Piştre, lêkolîn û nirxandinên berfireh li ser çîrok û hîs û pêjnên ku bi çîrokê re dihatin kirin.
Di dawiya vê xebata ku di navbera 12-20 civînan de didomiya de, çîroka ku bi hev re li ser hatibû xebitin û gelek caran hatibû nivîsandin û sererastkirin, bi halê xwe yê dawî dîsa dihat nivîsandin û dîsa li ser banda dengî dihat tomarkirin. Ev di sê nusxeyan de dihatin amadekirin û nusxeyek dihat dayîn bo mexdûr, nusxeyên din jî ji bo ku yên-din bixwînin, guhdarî bikin dihatin şandin arşîvê û rêxistinên navneteweyî yên mafên mirovan ên li derveyî welêt. Cufahiya herî giring a vê tedawiyê ji psîkoterapiyên din ew bû ku terapîst rastiya tiştên ku mexdûr jiyabû erê dikir, yanî êşa giyanî/ruhî ya mexdûr xwedî lê derdiket û şahidî dikir.
Tedawiyê du qonaxên giring hebûn; pêşî rûdana trawmatîk bi hemû aliyan ve dihat nirxandin (rastî), piştre bi gotin û watedarkirinê re bi çîroka mexdûr re dihat lihevhatin. Li ber Komîsyona Rastî û Lihevhatinê ya ku li Afrîqaya Başûr hatibû avakirin jî mexdûr û faîl çîrokên xwe yên takekesane gotin. Ev çîrok bi rêya medyayê li seranserê welêt hatin temaşekirin, guhdarîkirin. Êşên mexdûran ji aliyê endamên komîsyonê, civakê ve hatin naskirin û qebûlkirin. Faîlan jî şerma xwe ji ber tiştên ku kiribûn anîn zimên û lêborîn xwestin. Çarçoveya Komîsyona Rastî û Lihevhatinê ya li Afrîqaya Başûr bi awayekî giştî dişibe çarçoveya terapiya derûniya şahidiyê. Lê ji aliyê bandorên civakî ve xwedî aliyên ku nayên berawirdkirin e. Di vê têkiliyê de jî kesên ku çîroka xwe dibêjin û yên ku bê daraz guhdarî dikin, hewl didin fêm bikin ku hebûn, lê li vir hemû welat weke odeyeke tedawiyê bû û mexdûr çîroka xwe bi civakê re parve dikir. Bi gotineke din, dema ku çîroka mexdûr di bîra hevpar de dihat tomarkirin, bi mexdûr re civak jî derfeta qencbûnê didît.
Judith Herman di kitêba xwe ya bi navê “Trawma û Başbûn”ê (Trauma and Recovery) de dibêje ku di çareseriya mexdûrên trawmayê de sê qonax hene. Qonaxa yekem avakirina ewlehiyê ye. Qonaxa duyem bibîranîn û şîngirtin e. Qonaxa sêyem jî pêwendîdanîna ji nû ve ye.
Qonaxa yekem, avakirina ewlehiyê, di asta takekesî de kontrola laş, di asta civakî de jî avakirina hawirdoreke ewle vedihewîne. Mexdûr, heta ku hîs neke ku ew êdî ewle ye, nikare dest bi karê şînê bike. Mexdûr hewcedar dike ku ji nû ve hîs bike ku dikare bi awayekî çalak bandorê li jiyana xwe bike. Di asta civakî de jî divê rê li ber dubarebûna trawmayê bê girtin.
Qonaxa duyem, bibîranîn û şîngirtin, vegotina rûdana trawmatîk û lêgerîna wateya wê dihewîne. Ev qonax dikare demeke dirêj bigire û gelek caran dijwar e. Mexdûr di vê qonaxê de çîroka xwe ya trawmatîk dibêje û hewl dide ku wê fêm bike û di nav çîroka jiyana xwe de bi cih bike.
Qonaxa sêyem, pêwendîdanîna ji nû ve, li ser bingeha nasnameya nû ya ku piştî trawmayê hatiye avakirin, avakirina têkiliyên nû û ji nû ve beşdarbûna jiyanê vedihewîne. Mexdûr êdî ne tenê bi trawmaya xwe re mijûl dibe, lê dixwaze bi awayekî çalak beşdarî jiyanê bibe.
Divê were diyarkirina ku ev qonax ne qetî/xetî ne û dikarin li hev bikevin. Herwiha, dibe ku pêwîst be vegera ser qonaxên berê. Bo nimûne, dema ku di qonaxa duyem de çîrokên trawmatîk tên vegotin, dibe ku hewcedariya civakê bi ewlehiyê zêde bibe û vegere qonaxa yekem.
ROLA MEDYA Û PERWERDEHIYÊ DI ÇARESERIYA TRAWMAYÊ DE
Di pêvajoya çareseriya trawmayên civakî yên kurdan de, rola medyayê jî giring e. Medya dikare bibe platformeke ji bo belavkirina çîrokên mexdûran û afirandina hişmendiya civakî ya derbarê trawmayên dîrokî de. Lêbelê, divê medya bi baldarî tevbigere û nehêle ku çîrokên trawmatîk bibin amrazên propagandayê an jî bibin sedemê trawmatîzasyona duyemane (secondary traumatization).
Perwerdehî jî dikare roleke giring di çareseriya trawmayên civakî yên kurdan de bilîze. Bi rêya perwerdehiyê, nifşên nû yên kurdan dikarin fêrî dîroka xwe ya trawmatîk bibin û fêr bibin ka çawa bi vê dîrokê re serî derxin. Herwiha, perwerdehî dikare alîkar be di avakirina hevdiliyê (empathy) di navbera beşên cuda yên civaka kurdî de.
Di vê çarçoveyê de, geşkirina bernameyên perwerdehiyê yên ku li ser dîroka kurdan, çand û zimanê kurdî disekinin, dikare bibe gaveke giring di pêvajoya çareseriya trawmaya civakî de. Ev dikare alîkariyê bike da ku nifşên nû bi nasnameya xwe ya kurdî serbilind bin û di heman demê de fêm bikin ka çima civaka wan rastî gelek trawmayan hatiye.
ROLA SAZIYÊN CIVAKA SIVÎL DI ÇARESERIYA TRAWMAYÊ DE
Saziyên civaka sivîl dikarin roleke giring di pêvajoya çareseriya trawmayên civakî yên kurdan de bilîzin. Ev sazî dikarin bibin dengê mexdûran, alîkariyê pêşkêşî wan bikin û bibin navbeynkar di navbera mexdûr û dagirkeran de. Herwiha, ev sazî dikarin bibin çavkaniyên giring ên agahdariyê derbarê trawmayên dîrokî de.
Di rewşa kurdan de, gelek saziyên civaka sivîl hene ku li ser mijarên weke mafên mirovan, parastina çand û zimanê kurdî û piştgiriya mexdûrên trawmayê dixebitin. Ev sazî dikarin di geşkirina hişmendiya civakî, belavkirina agahdariyê û pêşkêşkirina piştgiriya derûnî û civakî de roleke giring bilîzin.
POLÎTÎKAYÊN DEWLETÊN KU KURD LÊ DIJÎN Û BANDORA WAN LI SER ÇARESERIYA TRAWMAYÊ
Di warê polîtîkayên dewletên ku Kurdistanê dagir kirine de, hin gav dikarin bên avêtin ji bo alîkariya pêvajoya çareseriya trawmayên civakî yên kurdan:
Eşkerekirina rastiyê: Dewletên dagirker dikarin belgeyên dîrokî yên têkildarî trawmayên ku li ser kurdan hatine meşandin eşkere bikin û lêkolînên serbixwe pêk bînin.
Lêborînxwestin: Dewletên dagirker dikarin bi awayekî fermî ji kurdan lêborînê bixwazin ji bo trawmayên ku li ser wan meşandine.
Bîranîn: Dewlet dikarin rojên bîranînê, muzeyên dîrokî û bîranîngehan ava bikin ji bo ku trawmayên ku kurdan jiyane di bîra civakî de bên parastin.
Reformên qanûnî: Dewlet dikarin qanûnên nû derxin ji bo ku pêşî li dubarebûna trawmayan bigirin û mafên çandî û siyasî yên kurdan biparêzin.
Lêbelê, divê were zanîn ku ev gav bi tenê ne bes in. Çareseriya trawmayên civakî yên kurdan hewcedarî veguherînên kûr ên di çanda civakî û siyasî de ye.
ASTENGIYÊN LI PÊŞIYA ÇARESERIYA TRAWMAYÊ
Di pêvajoya çareseriya trawmayên civakî yên kurdan de, dibe ku hin beşên civakê li hember vê pêvajoyê derkevin. Ev dikare ji ber sedemên jêrîn be:
Tirsa windakirina statûyê: Hin beş dibe ku bitirsin ku çareseriya trawmayê dê bibe sedema ku ew berjewendiyên/prîvîlegên xwe winda bikin.
Hestên sûcdariyê: Hin kes dibe ku xwe sûcdar hîs bikin ji ber rola xwe ya di trawmayên derbasbûyî de û nexwazin bi vê yekê re rû bi rû bibin.
Nebûna têgihîştina giringiya pêvajoyê: Hin kes dibe ku fêm nekin çima çareseriya trawmayê giring e û nexwazin beşdarî vê pêvajoyê bibin.
Astengiyên siyasî: Dewletên dagirker dibe ku nexwazin mafên kurdan nas bikin û astengiyên siyasî derxin pêşiya pêvajoya tedawiyê.
Ji ber van sedeman, divê pêvajoya tedawiyê bi baldarî bê birêvebirin û hewl bê dayîn ku hemû beşên civaka kurdî bên têgihîştin û beşdar kirin.
PÊŞNIYAR
Li gorî vê yekê, hin pêşniyar dikarin bên kirin:
Avakirina navendên lêkolîn û tedawiyê yên taybet ji bo trawmayên civakî yên kurdan.
Geşkirina bernameyên perwerdehiyê yên ku li ser dîroka kurdan û trawmayên wan disekinin.
Piştgirîdayîna projeyên ku dengê mexdûran digihînin civakê û cîhanê.
Teşwîqkirina diyalogê di navbera beşên cuda yên civaka kurdî de û herwiha di navbera kurd û gelên cîran de.
Geşkirina polîtîkayên ku mafên çandî û siyasî yên kurdan diparêzin û rê li ber dubarebûna trawmayan digirin.
ENCAM
Di encamê de, çareseriya trawmayên civakî yên kurdan pêvajoyeke aloz û berdewam e ku hewcedarî beşdariya hemû beşên civakê ye. Armanca sereke ew e ku civaka kurd bikaribe bi dîroka xwe re lihev were û siberojeke hevpar ava bike. Ev ne tenê ji bo başkirina birînên derbasbûyî ye, lê herwiha ji bo avakirina civakeke saxlemtir jî giring e.
Di vê çarçoveyê de, çend xalên giring derdikevin pêş:
Giringiya avakirina ewlehiyê: Beriya ku civaka kurd bikaribe dest bi karê şînê û bibîranînê bike, pêwîst e ku hîs bike ku ew êdî di ewlehiyê de ye û rê li ber dubarebûna trawmayên berê hatiye girtin.
Rola şahidiyê: Şahidiya baş dikare bibe alîkar di derbaskirina çîrokên trawmatîk ên kurdan ji qada taybet derbasî qada giştî bibe.
Giringiya perwerdehiyê: Perwerdehî dikare bibe amrazeke giring ji bo fêmkirina dîroka trawmatîk û avakirina hevdiliyê di navbera beşên cuda yên civakê de.
Rola medya û saziyên civaka sivîl: Ev aktor dikarin bibin platformên giring ji bo belavkirina çîrokên mexdûran û afirandina hişmendiya civakî.
Pêwîstiya veguherînên siyasî: Ji bo pêşîlêgirtina dubarebûna trawmayan, pêwîst e ku veguherînên bingehîn di polîtîkayên dewletên dagirker de çêbibin.
Lêbelê, divê were zanîn ku ev pêvajo ne hêsan e û dikare gelek salan, belkî jî çend nifşan bikişîne. Hewcedarî bi sebir, berdewamî û soza hemû beşên civakê heye. Herwiha, astengiyên siyasî û civakî jî dikarin li pêşiya vê pêvajoyê derkevin.
Di dawiyê de, divê were gotin ku çareseriya trawmayên civakî yên kurdan ne tenê ji bo kurdan, lê ji bo hemû gelên herêmê giring e. Tenê bi rûbirûbûna bi van trawmayan re û bi afirandina mekanîzmayên ji bo lihevhatina civakî, kurd û gelên din ên herêmê dikarin ji çerxa tundî û tolhildanê derkevin û ber bi siberojeke hevpar ve gavên baş û xurt biavêjin.
Ev pêvajo dikare bibe derfeteke ji bo nûkirina pêwendiyên civakî, avakirina hevdiliyê di nav beşên cuda yên civakê de û afirandina çîrokeke hevpar a ku hemû deng tê de cih digirin. Lê belê, serkeftina vê pêvajoyê girêdayî dilsozî û beşdariya hemû endamên civakê ye.
Termên Sereke
Trawma (Trauma): Trawma serpêhatiyeke dijwar e ku bandoreke kûr û demdirêj li ser takekesekî an civakekê dike. Ew dikare bibe sedema veguherînên derûnî, fizîkî û civakî, û ji bo kesekî an civakekê dikare bibe sedema kêşeyên derûnî yên demdirêj.
Şîn (Mourning): Şîn pêvajoya hestî ya piştî windakirinekê ye. Ev pêvajoyek girîng e ji bo kesekî ku bi windabûnê re mijûl bibe û ji nû ve xwe bigihîne jiyanê.
Trawmayên civakî (Social traumas): Trawmayên civakî serpêhatiyên trawmatîk ên ku bandorê li ser civakê bi giştî dikin. Wekî şer, komkujî an jî katastrofên siruştî dikarin bibe sedema trawmayên civakî.
Bîra hevpar (Collective memory): Bîra hevpar bîranînên hevpar ên civakekê ne. Ev bîranîn di nav civakê de tên parvekirin û ji nifşekî bo nifşekî din tên veguheztin.
Bîra civakî (Social memory): Bîra civakî bîranînên ku di nav civakê de tên parve kirin û veguheztin. Ev bîranîn dikarin ji bo avakirina nasnameya civakî û çêkirina dîrokê bibe sedem.
Nasnameyên komî (Group identities): Nasnameyên komî nasnameyên ku li ser bingeha endametiya komekê tên avakirin. Ev nasname dikarin ji bo kesekî bibe sedema hestê ewlehiyê û pêwendiyê.
Bîra trawmatîk (Traumatic memory): Bîra trawmatîk bîranînên serpêhatiyên trawmatîk ne. Ev bîranîn dikarin ji bo kesekî bibe sedema stres û kêşeyên derûnî.
Hişmendî (Consciousness): Hişmendî rewşa hişyarî û agahiyê ye. Ji bo kesekî ku bi trawmayê re mijûl bibe, hişmendî dikare bibe alîkar ji bo fêmkirina bandorên trawmayê.
Xwebûn (Self): Xwebûn hesta kesayetî û nasnameyê ye. Piştî trawmayê, xwebûn dikare bi awayekî kûr were veguhertin.
Sembolîzekirin (Symbolization): Sembolîzekirin pêvajoya veguhestina ezmûn û serpêhatiyekê bo sembolan e. Ev pêvajoyek girîng e ji bo fêmkirina û ravekirina trawmayê.
Fîksasyona tolhildanê (Revenge fixation): Asêbûna di tolhildanê de girêdana domdar bi fikra tolhildanê ve ye. Ev dikare bibe sedema zêdebûna dijminatiyê û nakokiyê.
Sendroma Stockholm (Stockholm syndrome): Sendroma Stockholm rewşa ku tê de mexdûr hestên erênî ji bo êrîşkar pêş dixe. Ev rewş dikare ji ber trawmayê çêbibe.
Derbasbûna bandora trawmayê ya navnifşî (Intergenerational transmission of trauma): Ev pêvajoyek e ku bandorên trawmayê ji nifşekî bo yê din tên derbas kirin. Ev dikare bibe sedema domdariya trawmayê di nav civakê de.
Erdheja hebûnî (Existential earthquake): Erdheja hebûnî veguherîna bingehîn a têgihiştina mirov ji hebûna xwe ye. Piştî trawmayê, takekes dikare bi awayekî kûr têgihiştina xwe ji jiyanê vebiguherîne.
Terapiya derûniya şahidiyê (Testimony psychotherapy): Terapiya derûniya şahidiyê cureyekî terapiyê ye ku li ser vegotina tecrubeyên trawmatîk disekine. Ev terapi dikare ji bo kesên ku bi trawmayê re mijûl bibe bibe alîkar.
Komîsyona Rastî û Lihevhatinê (Truth and Reconciliation Commission): Komîsyona Rastî û Lihevhatinê saziyeke ku ji bo eşkerekirina rastiyên trawmayên civakî û geşkirina lihevhatinê tê avakirin. Ev sazî dikare ji bo aştiyê û lihevhatinê bibe sedem.
Trawmatîzasyona duyemane (Secondary traumatization): Trawmatîzasyona duyemane trawmaya ku ji ber rûbirûbûna bi çîrok an tecrubeyên trawmatîk ên kesên din çêdibe. Ev dikare ji bo kesên ku bi trawmayê re mijûl bibe bibe sedema stres û nexweşiyên derûnî.
Hevdilî (Empathy): Hevdilî hêz û şiyana fêmkirina hest û tecrubeyên kesên din e. Ji bo kesên ku bi trawmayê re mijûl bibe, hevdilî dikare bibe alîkar ji bo fêmkirina û ravekirina trawmayê.
Şahidên baş ên têrker (Good enough witnesses): Şahidên baş ên têrker kesên ku dikarin bi awayekî erênî û alîkar guhdariya serpêhatiyên trawmatîk bikin. Ev kes dikarin ji bo kesên ku bi trawmayê re mijûl bibe bibe alîkar.
Karê şînê (Mourning work): Karê şînê pêvajoya derûnî ya serederîkirina bi windahiyê re ye. Ev pêvajoyek girîng e ji bo kesekî ku bi windabûnê re mijûl bibe.
Nasnameyên tevlihev (Hybrid identities): Nasnameyên tevlihev nasnameyên ku ji gelek çavkaniyên cuda pêk tên û dikarin hev temam bikin. Piştî trawmayê, nasname dikare bi awayekî kûr were guhertin.
Bîra laşî (Bodily memory): Bîra bedenî bîranînên ku di laş de tên tomarkirin û dikarin bi rêya hestan bên çalakkirin/aktîfkirin. Ev bîranîn dikarin ji bo kesekî bibe sedema stres û kêşeyên derûnî.
Xewîna derûnî (Psychic numbing): Xewîna derûn û giyanî rewşa bêhisiyê ya ku kes dikeve ji bo xwe ji bandorên trawmayê biparêze. Ev rewş dikare ji bo kesekî bibe sedema kêşeyên derûnî.
Vearestekirin (Reorientation): Vearestekirin ji nû ve rêkxistina têgihiştina xwe ji jiyanê û cîhanê piştî serpêhatiyeke trawmatîk e. Ev pêvajoyek girîng e ji bo kesekî ku bi trawmayê re mijûl bibe.
Yên-din ên dijmin (Enemy others): Yên din ên dijmin komên ku ji aliyê civakê ve weke dijmin tên dîtin. Ev dikare bibe sedema zêdebûna dijminatiyê û nakokiyê.
Bîrên sexte (Fake memories): Bîrên sexte bîranînên ku ne rast in lê weke rast tên bawerkirin. Ev bîranîn dikarin ji bo kesekî bibe sedema pirsgirêkên derûnî.
Aqilê dewletê (State mind): Aqilê dewletê perspektîfa fermî ya dewletê ye. Ev perspektîf dikare ji bo çareserkirina trawmayên civakî bibe sedem.
Rastiya trawmatîk (Traumatic truth): Rastiya trawmatîk rastiya serpêhatiyên trawmatîk ku zehmet e were qebûlkirin. Ji bo kesekî ku bi trawmayê re mijûl bibe, ev rastî dikare bibe sedema stres û kêşeyên derûnî.
Lihevhatina civakî (Social reconciliation): Lihevhatina civakî pêvajoya avakirina pêwendiyên aştiyane di navbera komên ku berê di nakokiyê de bûn. Ev pêvajoyek girîng e ji bo aştiyê û lihevhatinê.
Vegotina çîrokan (Storytelling): Vegotina çîrokan pêvajoya parvekirina serpêhatiyan bi awayekî siruştî ye. Ev pêvajoyek girîng e ji bo fêmkirina û ravekirina trawmayê.
Qencbûna civakî (Social healing): Qencbûna civakî pêvajoya başkirina birînên civakî yên ji ber trawmayên dîrokî. Ev pêvajoyek girîng e ji bo aştiyê û lihevhatinê.
Qedexeyên şînê (Mourning bans): Qedexeyên şînê astengiyên fermî li ser şîngirtina kesên ku mirin an windabûna wan nayê pejirandin. Ev dikare ji bo kesekî bibe sedema stres û bêpergaliyên derûnî.
Mexdûr/Qurban (Victim): Mexdûr kesê/a ku rastî trawmayê hatiye. Ji bo kesekî ku bi trawmayê re mijûl bibe, ev statu dikare bibe sedema stres û anksiyetê.
Faîl (Perpetrator): Faîl kesê/a ku trawmayê pêk aniye. Ji bo kesekî ku bi trawmayê re mijûl bibe, ev statu dikare bibe sedema stres û tirsê.
Bêçaretî (Helplessness): Bêçaretî hesta bêhêzî û nekarîna kontrolkirina rewşê ye. Ji bo kesekî ku bi trawmayê re mijûl bibe, ev hest dikare bibe sedema gelek nexweşiyên derûnî.
Girêbestên şikestî (Fragile contacts): Girêbestên şikestî têkiliyên lawaz ên ku dikarin bîranînên trawmatîk vejandin.
Bîra otobiyografîk (Autobiographical memory): Bîra otobiyografîk bîranînên kesane yên jiyana mirov.
Jibîrkirin (Forgetting): Jibîrkirin pêvajoya windakirina agahiyan ji bîrê ye. Ji bo kesekî ku bi trawmayê re mijûl bibe, ev pêvajoyek girîng e ji bo fêmkirina û ravekirina trawmayê.
Bibîranîn (Remembering): Bibîranîn pêvajoya anîna agahiyan ji bîrê ye. Ji bo kesekî ku bi trawmayê re mijûl bibe, ev pêvajoyek girîng e ji bo fêmkirina û ravekirina trawmayê.
Qerebûkirin (Reparation): Qerebûkirin hewldana rastkirina zirarên ku ji ber trawmayê çêbûne. Ji bo kesekî ku bi trawmayê re mijûl bibe, ev pêvajoyek girîng e ji bo fêmkirina û ravekirina trawmayê.
Lêborînxwestin (Apology): Lêborînxwestin daxuyaniya poşmaniyê ji bo kiryarên ku bûne sedemê trawmayê.
Tevgera bîrê (Memory work): Tevgera bîrê xebata li ser bîranînan ji bo fêmkirina wan û bandora wan. Ji bo kesekî ku bi trawmayê re mijûl bibe, ev xebat dikare bibe sedema stres û kêşeyên derûnî.
Pêwendîdanîna ji nû ve (Reconnection): Pêwendîdanîna ji nû ve avakirina têkiliyên nû piştî trawmayê. Ji bo kesekî ku bi trawmayê re mijûl bibe, ev pêvajoyek girîng e ji bo fêmkirina û ravekirina trawmayê.
Çavkanî:
Herman, J. L. (2015). Trauma and Recovery: The Aftermath of Violence–From Domestic Abuse to Political Terror. Basic Books.
Volkan, V. D. (2001). Transgenerational Transmissions and Chosen Traumas: An Aspect of Large-Group Identity. Group Analysis, 34(1), 79-97.
van der Kolk, B. A. (2014). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. Penguin Books.
Bruneteau, B. (2004). Le siècle des génocides. Armand Colin.
Gunter, M. M. (2009). The A to Z of the Kurds. Scarecrow Press.
McDowall, D. (2004). A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris.
Mlodoch, K. (2017). The Limits of Trauma Discourse: Women Anfal Survivors in Kurdistan-Iraq. ZED Books.
Kirmayer, L. J., Gone, J. P., & Moses, J. (2014). Rethinking Historical Trauma. Transcultural Psychiatry, 51(3), 299-319.
Becker, D. (1995). The Deficiency of the Concept of Posttraumatic Stress Disorder When Dealing with Victims of Human Rights Violations. In R. J. Kleber, C. R. Figley, & B. P. R. Gersons (Eds.), Beyond Trauma (pp. 99-110). Springer.
Eppel, S. (2006). ‘Healing the Dead’: Exhumation and Reburial as Truth-Telling and Peace-Building Activities in Rural Zimbabwe. In T. A. Borer (Ed.), Telling the Truths: Truth Telling and Peace Building in Post-Conflict Societies (pp. 259-288). University of Notre Dame Press
