Destpêk
Trawma di jiyana zarokan de, dema ku serederiya wan û hêza wan ya şiyanê lawaz dibe derdikeve holê. Trawma bi xwe re guhertinên kûr û bandorên dirêjxayî tîne, ev guhertin bandorê li hemû aliyên jiyana zarokan dike. Gava zarokên ku hêza wan ya şiyanê ne qewî be û nikarin li hemberî rewşên dijwar bisekinîn, li hemberî guhertina trawmayê nikarin li ber xwe rê bidin. Ev ne-şiyanî û lawaziya derûnî zarokan trawmatîze dike û wan ji bo jiyanê amade nake. Rûdanên ku ji nişka ve çê dibin û domdar in tirs û sawê li zarokan dikin, ev jî zarokan qidûmşikestî dike û wan ji hêza xwe ya giştî dûr dixe. Zarokên ku ji ber trawmayê qidûmşikestî bûne nikarin kul û keserên xwe derxînin û bi awayekî sax bi jiyanê re mijûl bibin.
Ev zarokên ku trawmatîze bûne xwe ji civakê îzole dikin û di pêwendiya civakê de zehmetiyên mezin dikişînin. Wan zehmet e ku bi kesên din re têkilî ava bikin, baweriya wan bi mirovan tune ye û hertim di rewşeke şikê de dimînin. Bertekên zarokên ku trawmatîze bûne bi du awayî sereke xwe didin der. Hin zarok di civaka xwe de fediyok û şermok in, xwe vedişêrin û hewl didin ku kesî wan nebîne. Hinek din jî di civaka xwe de êrîşok û destbelan in, bi hêrsokî û tundiyê tevdigerin û nikarin xwe kontrol bikin. Zarokên wisa xwe ji her kesî cudatir hîs dikin û wek biyanî di nav civakê de dimînin. Ji ber vê rewşê, baweriya wan bi kesî nayê û bi xwe jî nabawerin, hesta xwe-bihêzbûnê li wan tune ye. Ev jî dibe sedema ku xwe têkûz nebînin û nikarin nirxê xwe bizanin.
Zarokên ku xwe têkûz nebînin û di rewşeke derûnî ya xirab de dimînin pirsgirêkên derûnî yên ciddî dijîn. Ev pirsgirêk di warên cuda de xwe nîşan didin, mîna kêmasiya baldariyê ku zarok nikarin li tiştan bisekinîn, pirsgirêkên konsentrasyonê ku zarok nikarin bala xwe li ser karekê bigirin û adaptasyonê ku zarok nikarin xwe bi jiyana rojane re bigirin. Van pirsgirêkan jiyana wan a perwerdehî û civakî bi awayekî girîng bandor dike.
Xebata bi Zarokan re
Berî ku em bi zarokan re dest bi xebatên derûnterapiya hunerî bikin, divê materyalê me yên rasteqîn û bernameya bikaranîna wan a zelal li ber destê me amade be. Em nikarin bêbername û bêamade dest bi xebatekê bikin, lewre ev dê sedema tevlihevî û nerasterastiyê bibe. Paşê divê mirov rê û rêbazên derûnterapiya hunerî bi awayekî kûr bizanibe ku karibe dîrektîfên wê bi awayekî rastaqîne bi kar bîne. Di derûnterapiya hunerî de berdewamiya bernameyê pir girîng e, lewre zarok hewcedariya rewşeke domdar û pêbawer hene ku bikaribin xwe ewle hîs bikin. Divê nexşe û rêbazên bernameya derûnterapiya hunerî ji hêla zarokan bi hêsanî bê dîtin û bê fêm kirin, ger zarok nizanibin em çi dixwazin û çawa dê bimeşînin, ev dê sedema rageşî û şaşbûnê bibe.
Ji bo vê jî divê bi hevkariya zarokan bername bi rê ve biçe, divê zarok xwe wek beşeke ji vê pêvajoyê hîs bikin ne wek tiştek pasîf ku tenê ferman digire. Di destpêkê de li ser rê û rêbazên derûnterapiya hunerî fikr û ramanên zarokan bistînin, guh bidin wê ku ew çi dibêjin û çawa hîs dikin. Di her destpêkê de van rê û rêbazên xwe dubare bikin ku zarok bawer bikin û ji wan fêr bibin. Dubarebûn û rêbazên heyî zarokan hêsanî didin û wan aram dikin.
Hin Pêşniyazî ji bo Derûndermannasên Hunerî
Berî her tiştî û her xebatê divê xebatkarên derûnterapiya hunerî bertekên xwe kontrol bikin. Ger hûn xwe di rewşeke derûnî ya nebaş de bin, ev dê rasterast bandorê li xebata we û li zarokan bike. Divê hûn bi dengekî aram û bi xwe-bawer pêwendiyê bi zarokan re ava bikin, dengê hêrs û naramî zarokan bêhtir trawmatîze dike û wan ji we dûr dixe. Çavdêriya bertekên laşî (physical) yên zarokan bikin, lewre zarok piranî nikarin hestên xwe bi gotinê derbirînin lê bi laşê xwe radixînin. Zarokan bişopînin û li gorî rewşa wan a derûnî û laşî bernameyê bi rê ve bibin, divê bername li gorî hewcedariya her zarokî bê guhertin ne ku hemû zarok di heman şiklê de bê perwerde kirin.
Hestên zarokan baş û xirab nekin, divê hûn qebûl bikin ku hemû hest derbasdar in û rewa ne. Rave bikin ku hestên erênî û neyînî hene, ku hest û soza ziwa û kêliya reş jî hene û ev her du jî beşeke ji jiyanê ne. Ji başbûna zarokan bawer bikin û bi wan bawer bin, nîşanî wan bidin ku hûn bi wan bawer in û dizanin ku ew dikarin guhertinê çêbikin. Rê û rêçikên alîkariyê şanî zarokan bidin, lê nedin ser pişta wan ku divê ew xwe bilez guhêrin. Rawestin ku zarok bêhna xwe vedin, li gorî hêza zarokan bernameyê berdewam bikin û zorê li wan nekin ku bêhtir ji hêz û şiyana xwe bikin. Bê şert û merc li zarokan guhdarî bikin, vala nebûna şert û mercan zarokan azad dihêle ku xwe wek ku ne nîşan bidin.
Hevdîtinê û bernameyê li cihê zarokan bi rê ve bibin, ne li qadeke ku zarok nas nakin an jî ji wê ditirsin. Guh bidin çareseriya zarokan û wan di vî warî de teşwîq bikin, lewre her zarok ji bo pirsgirêkên xwe çareseriyek xwerû dizane. Berxwedana zarokan ya siruştî bi lîstik û hunerê hêzdar bikin, mîna xêzkirina wêneyan ku zarok dikarin hestên xwe li ser kaxizê derbirînin, herî ku zarok dikarin şiklên cuda ava bikin, hevîrên lîstikê ku zarok dikarin bi destên xwe tiştan çêbikin û pêlîstokan ku dikarin çîrokên xwe bi wan vegêrin. Cihê ewle ava bikin ku zarok bikaribin bi xwe-bawer bibin û bêyî tirsê xwe nîşan bidin. Pirsên zarokan bi awayekî ku ew fêm bikin bibersivînin, bi zimanekî hêsan û zelal û bêyî ramanên tevlihev.
Ne ji bo encama bernameyê ji bo zarokan bixebitin, lewre armanc ne encam e armanc pêvajo ye. Heta ji we tê bila zarok hest û nestên xwe derxînin, hewl nedin ku wan rakin an jî wan kontrol bikin. Bi rastî û bi rasteqînî tevbigerin, zarok fêr dibin ku gelo hûn rast in an jî derewan û li gorî wê tevdigerin.
Ji bo Zarokên ku Windayiyên wan hene divê mirov çawa tevbigere?
Windayî û mirin yek ji pirsgirêkên herî dijwar ên zarokan e. Rojeke berî rojekê divê mirov rastiya serpêhatiya windayî ji zarokan re bi awayekî zelal vebêje, derengmayîn dê zarokan bêhtir êş bide. Ji zarokan re nebêjin ew kes çûye gerê, li nexweşxaneye, wê vegere û hwd, lewre ev zarokan fêrî çaveroşbûnê dike û baweriya wan bi we winda dike. Tenê rastiyê bibêjin û mirina wî kesî bi awayekî zelal rave bikin, bêyî ku hûn wateyan veşêrin an jî xwe di gotinên tevlihev de winda bikin.
Hestên xwe ji zarokan veneşêrin û bi siruştî tevbigerin, ger hûn girî bikin bila girî bikin lewre zarok fêr dibin ku girî û xemgînî tiştek siruştî ye. Bikin ku zarok pirsan ji we bikin û pirsên wan bi rastî û bi awayekî zelal bibersivînin. Pirsên mîna ku ez ê jî bimirim rast bibersivînin, nebêjin na tu nayî mirinê lewre ev ne rast e û zarok wê fêr bibe ku we derewîn got. Li hemberî hestên zarokan bi baldar bin û qebûl bikin ku her zarok bi awayekî cuda tevdigere. Zarok herî zêde xwe nêzî kê dibîne û bi kê re xwe ewle hîs dike, bila ew kes rastiya serpêhatiya windayî vebêje lewre ev dê sedema ku zarok bêhtir qebûl bike.
Nedîtina cihê trawmayê mirovan bêhtir trawmatîze dike û wan di rewşeke nediyariyê de dihêle, ji ber vê bila zarok cihê windayiyên xwe bibînin ku bikaribin rastiyê bi çavên xwe bibînin. Ger bixwazin bila biçin ser gora windayiyên xwe lê ku nexwazin jî zorê li wan nekin, lewre her zarok bi awayekî cuda şîn dijî. Ji çand û baweriya zarokan re rêzdar bin, lewre her çand û bawerî bi awayekî cuda bi windayî re mijûl dibe.
Di Jiyana Zarokan de Şîn û Mirin
Zarokên di Temenê Sifir heta Du Salî de
Di jiyana van zarokan de peyva mirinê û têgihiştina wê tuneye. Zarok heya du salî nizanin bê mirin çi ye û çawa derdikeve holê, lewre meriv derûnî wan hîn pêş neketiye ku bikaribin van ramanên tevlihev fêm bikin. Zarok nikarin hestên xwe bi gotinê bibêjin, tenê bi reftarên xwe wan nîşan didin. Kêmasiya windayî hîs dikin û guhertinê di jiyana xwe de ferq dikin, lê nizanin bê ev guhertin çi ye. Zarokên di van temenan de şîna navmalbatî û hestên şînkêşiyê ferq dikin lewre dikarin veguhastina hestan têbigihîjin, lê nikarin maneyekê bidinê an jî bi gotinê wan derbirînin.
Zarok piştî demekê bêriya kesê winda dikin û bêriya danûstandina windayî jî winda dike. Ku kesek din şûna yê windayî dike û vê hewcedariyê pêk tîne, zarok aram dibe û pêvajoya jiyanê berdewam dike. Bertekên van zarokan xwe bi awayên cuda didin der ku divê xebatkar wan bizanibe. Xemgînî û bêhêvî li zarok derdikeve holê, zarok dibe bêrûmet û xemgîn dimîne. Bêbawerî û bêewlehî dikeve nav jiyana wan, zarok nabe ku ji xwe re kar bike an jî lîstikên xwe bilîze. Tevliheviya hiş û mêjî jî dibe pirsgirêkek, zarok nizane çi derdikeve holê û çawa divê tevbigere. Peljenî û tawanbarî jî hestên ku zarok hîs dike ne, zarok difikire ku belkî ew sedem e û dixwaze xwe ceza bike. Fikar û guman jî li zarok derdikeve holê, zarok ditirse ku kesên din jî wê winda bibin.
Zarokên di Temenê Sê heta Pênc Salî de
Di jiyana van zarokan de peyva mirinê heye û zarok mizaha ku mirineke wiha heye têdigihîje, lê mayindebûna mirinê û bêvegereyiya wê fêm nakin. Di zena van zarokan de mirin xew e an jî rêwitiyeke demdirêj e ku mirov dê piştî demekê ji wê vegere. Ji ber vê yekê rewşa windayî di fikra wan de rast nayê û hertim dipirse û mereq dike bê çi diqewime û çawa wê ev kes vegere. Zarokên wisa zen dikin ku dikarin ê mirî vegerînin, ger ew baş tevbigerin an jî tiştekî rast bikin. Ku yê windayî venegere û dem derbas dibe, tirs û sawa ku yê tenişta xwe jî winda dibe an jî wan jî terk bike li zarokan derdikeve holê.
Bertekên van zarokan xwe bi awayên ciddî didin der. Girî û xemgîniya domdar ku nikare biqede derdikeve holê. Hêrsokî û êrîşkarî jî dikare bibe sedema wê ku zarok hest bi neadiliyê dike. Zarok dikare mîna ku bi cizbê ketibin ricifîn û dibe ku hewl bide ku bi awayekî fîzîkî xwe bikuje. Pirsgirêkên xewê, xwarin û vexwarinê jî çê dibin lewre rewşa derûnî ya zarokan bandorê li hemû fonksiyonên laşî dike. Gezkirin, bêhntengî û nexweşiyên cuda jî dikarin bibin sedema rageşîya bilind.
Zarokên di Temenê Şeş heta Diwazde Salî de
Di jiyana van zarokan de peyva mirinê neyê dagirtin û têgihiştinek zelal heye, bi demê re zarok fêr dibin ku mirin tiştek rast e û çê dibe. Dizanin ku mirin mayinde ye û tu kes ji vê venagere. Fêm dikin ku mirin çûyînek bêvegere ye û li gorî vê rastiyê tevdigerin û hewl didin ku bi vê re bigirin. Dixwazin ku di derheqê mirin û windayî de biaxivin û çawabûna wê bizani bin, lewre zanîn wan diarij dike û ji wê ditirsin. Tirsa devjêberdanê û xemgîniya kûr li van zarokan peyda dibe, ditirsin ku kesên din jî wê wan terk bikin.
Di Jiyana Ciwanan de Şîn û Mirin
Bertekên ciwanan di navbera zarok û kesên gihîştî de ne, carinan bi awayekî pêgihîştî tevdigerin û carinan jî mîna zarokan reftarên lawaz nîşan didin. Geh mîna mezinan tevdigerin û hewl didin ku xwe kontrol bikin, geh jî mîna zarokan xwe davêjin û hestên xwe bêkontrol derxînin. Hewcedariya ciwanan bi zanyarî û serpêhatiyan heye, divê ew fêr bibin ku çawa bi mirinê re mijûl bibin û çawa şînê dijîn.
Derûnterapiya Hunerî (Art Psychotherapy)
Di vê derûnterapiyê de armanca bingehîn ew e ku zarok fêrî jîrekbûn û bikêrhatiyê bên kirin, ku bikaribin li hemberî jiyanê bisekinîn û bi xwe re bigirin. Di derûnterapiya hunerî de huner ne armanc e lê amûreke ku zarokên trawmatîze bûne bi ser xwe ve bîne û qewîniya wan a derûnî û laşî bi pêş ve bixe. Jixwe armanca bingehîn ne lîstik û pêlîstok in, ev tenê amûr in ku bi wan re qewîniya zarokan derdikeve holê û dikare bê dîtin. Bi lîstikan zarok xwe nîşan dide û em dikarin fêm bikin ku çi di derûna wan de derbas dibe.
Di xebatên derûnterapiya hunerî de tevgerên zarokan bi baldarî tên raçav kirin û erka reftariyên wan tê fêm kirin. Her reftarek maneyekê heye û tiştek vedibêje. Paşê li ser sedemên wan reftariyan tê sekinandin û hewl tê dayîn ku kok bê dîtin. Bêyî fêmkirin û têgihiştina reftariyan, guhertina wan dibe ku bibe sebeba xetereyan, lewre em dikarin tiştekî xwe biguherînin ku sedema wê nema be. Zarok nikarin hestên xwe bînin zimên û bi gotinê derbirînin, ji ber vê yekê bi reftariyên xwe mîna êrîşkarî, çalakiya bêsînor, tenêtî û vekişîna xwe, bêdengî û qetiyan, zenûnî û naramî hestên xwe didin der.
Di xebatên derûnterapiya hunerî de divê hin rê û rêbazên xebatkaran ên zelal hebin, lewre rewşa nebinavkirî û nediyarî radeya rageşîya (anxiety) zarokan bilind dike. Jixwe di xebata trawmayê de armancek jê jî sererastkirina rewşa nediyarî ye ku zarok fêr bibe ku jiyan dikare diyar û bawer be. Xebatkar divê hûrgiliyên rêbazan bi awayekî zelal bi zarokan bişêwirin ku zarok bizanibin ku çi tê çavkirin û çawa dê bimeşînin. Xebatkarên derûnterapiya hunerî divê di her kar û barên xwe de rêzdariyê ji bîr nekin, lewre rêzdarî bingeha hevkariya baş e.
Carinan hin zarok reftariyên mezinan teqlîd dikin û hewl didin ku wek wan bên dîtin, divê mirov dest wan nede û wan rawestîne. Xwe çilo nîşan didin bila nîşan bidin lewre ev beşeke ji pêvajoya mezinbûnê ye. Zarok fêrî mirovan dibe bi raçavkirin û teqlîdkirinê.
Avakirina Komên Derûnterapiya Hunerî
Komên zarokan li gorî mercên ku zarok tê de dijîn û li gorî rewşa wan a civakî û derûnî hilbijêrin. Çand û baweriya wan bînin ber çavan lewre her zarok ji çandeke cuda tê û bi awayekî cuda bi tiştan re mijûl dibe. Komên zarokan li gorî ku hûn bikaribin kontrol bikin û alîkariyê bidin ava bikin, herî kêm bila heft heşt û herî zêde jî deh sê kes bin. Ger kom pir mezin be hûn nikarin guh bidin hemû zarokan û ger pir biçûk be jî navbera zarokan a civakî çênabe.
Zarokan li gorî temenê wan hilbijêrin ku dikaribin hevdu fêm bikin û bi hev re bilîzin, mîna şeş heft salî, heşt deh salî û yazde sêzde salî. Zarokên di heman qonaxên pêşveçûnê de dikarin baştir hevdu fêm bikin. Her komê bi rengekî nîşan bikin ku zarok bêhtir xwe bi komê re têkildar hîs bike, mîna rengên sor ji bo koma heşt deh salî. Hûn dikarin paçekî sor bi destê wan ve girêbidin an jî tiştekî din pê bikin ku wan bi hev ve girê bide. Bi vî awayî zarok koma xwe bi hêsanî dinasin û hesta komê têda çê dibe. Mînak, koma sor her roja şemiyê saet li neh sibehê dê li vir hevdîtinê pêk bîne û zarok dizanin ku divê çaxê hatinê nizanin.
Ku destdirêjiyek an jî êrîşkarek laşî li dijî zarokan hebû be, lîstikên mîna herî û hevîr bi kar neyînin, lewre dibe ku ew bîranînên xirab bidin bîra zarokan û radeya trawmayê bilind bike. Heqê lîstikê çi be ewqasî bilîzin, ne kurt bikin ku zarok têra xwe neke û ne jî dirêj bikin ku zarok bêze. Rewşên trawmatîk di nava lîstikan de bi awayekî kontrol bi kar bînin û bi vî awayî di nava xebatên xwe de bihelînin ku zarok fêr bibe ku çawa bi wan re bigire.
Di xebatên bejn û balê de çavên zarokan nedin girtin û wan rakin, lewre armanca van xebatan ew e ku zarok dema tê de li vir hîs bike û bi laşê xwe re têkilî ava bike. Di rewşên dîsosyatîf (dissociative) de li ser hest û sehkirinê rawestin ku zarok vegere rewşa xwe ya normal. Ji zarokan bipirsin tu li derdora xwe çi dibînî, çi hîs dikî û çi bêhn dikî. Ev ji bo rewşa niha û anîna vir girîng e ku zarok ji fikrên xwe yên xirab dûr bikeve.
Kerese (Material)
Li qada xebatê van kereseyan bi kar bînin ku ji bo zarokan guncav in û xetere jê nayê. Pênûs û kaxizên rengorengo ku zarok dikarin bi hêsanî bi kar bînin. Boyaxên ziwa û pastel ku xetereya wan kêm e. Pênûszirêç, kaxizên spî û kereseyên din ku bikaranîna wan hêsan e bi kar bînin. Ku derfeta we hebe hûn ji xwezayê kereseyên xwe ber hev bikin dê hîn çêtir be, lewre bi vî awayî dîtina kereseyan hêsan dibe û zarok bi xwezayê re têkilî ava dike. Kereseyên xwezayî mîna dar, kevir, pelên daristanê û hwd dikarin ji bo hin xebatan bên bikaranîn.
Li qada xebatê van kereseyan bi kar neyînin ku dikarin sedema pirsgirêkan bibin. Kereseyên ku hîsa windakirina kontrolê bi wan re çêbike bi kar neyînin, mîna kereseyên şilavî ku zarok nikare wan bi awayekî baş kontrol bike. Boyaxa avî ku dikare li her derê belav bibe û zarok hest bi kontrolnekirinê bike. Boyaxên tilî û neynûkan ku dikarin sedema xetereyan bibin. Kereseyên melezoqî û hwd ku dikarin zarok biqelibînin.
Kereseyên ku xetereya lixwevegerbûnê (regression) vedihewînin bi kar neyînin, bi taybetî di rewşên destdirêjiyê de. Mîna herî û lîstikên hevirî ku dikarin bîranînên xirab bidin bîra zarokan û wan vegeriandibe rewşeke berê.
Ji Xebatkarên Derûnterapiya Hunerî re Hin Pêşniyazî û Hişyarî
Bi zarokan bidin hîs kirin ku cihê hûn lê xebat û hevdîtinên xwe li dar dixin cihekî ewle ye û tiştek xirab li wan nabe. Ev girîng e lewre zarok hewcedariya ewlehiyê heye. Bê destûr dest zarokan nedin û sînorên laşî rêz bigirin. Bi zarokan bidin zanîn û hîs kirin ku bejn û bala wan ji bo wan taybet e û tu kesî nabe ku dest bide wan, ev dê wan aram bike.
Mafê kesî tune ku bêyî destûrê dest zarokan bide. Tevgerên ji nişka ve nekin lewre zarok dikarin ji wan bitirsin. Di xebatên xwe de lîstikên ku vejeniyê (energy) derbixîne holê bilîzin û bidin lîstin ku zarok bikaribin hêza xwe derxînin.
Bikaranîna Kereseyan
Kerese li zarokan bi awayekî hevseng tê parve kirin ku tu zarok xwe mehkûm nehîse. Biryara berhevkirina kereseyan di pêvajoya komê de tê diyar kirin û zarok jî di vê biryarê de beş digire. Di dawiya çalakî û xebatan de kerese bihev re tên berhevkirin û paqijkirin. Vê di destpêka xebatên xwe de ji zarokan re vebêjin ku zarok amade bin û bizanibin ku divê çi bikin.
Di Bikaranîna Kereseyan de Baldarî
Li qada xebatê bi taybetî gava ku hûn bi zarokan re dixebitin li kereseyên mîna meqes û kereseyên tûj bi baldar bin ku xetere çênebe. Li zarokên temen biçûk bêhtir guhdar bin û alîkariya wan bikin lewre ew hîn fêr nabin ku çawa bi awayekî ewle bi kereseyên hesas re mijûl bibin. Bi taybetî lîstok û xebatên ku zemq û melezeq tê de hene çavên we li zarokan be ku kêmasî çênebe.
Mijara Herî Girîng
Bengîtiya biewle û cihêbûna biewle mijara herî girîng e di xebatên derûnterapiya hunerî de. Zarok divê xwe ewle hîs bike û bizanibe ku tiştek xirab nabe. Di xebatan de lîstikên ku vejeniyê derbixîne holê bilîzin û bidin lîstin ku zarok bikare bi awayekî siruştî hêza xwe derxîne.
HIŞYARÎ
Di xebata derûnterapiya hunerî de ya herî girîng qonax û pêvajo ye ku zarok derbas dike, ne berhemên ku zarok çêdikin in. Berhemên dawî girîng nine, girîng ew e ku zarok çi hîs dike û di vê pêvajoyê de çi fêr dibe. Dibe ku zarok tiştan çêbikin an jî çêbikin û xera bikin an jî tiştekî çênekin. Her yek ji van rewşan derbasdar e û divê em wan qebûl bikin.
Di destpêkê de ji zarokan bi awayekî zelal bibêjin ku ev çalakî û xebatên em dikin ne dersên hunerî ne û hewcedarî bi jirîtiyê û berhemên baş tuneye. Her kes wê li gorî zanebûna xwe û hêza xwe tiştê çêbike an jî çêneke û ev her du jî rast in.
Ji bîr nekin ku rastî û çewtî li gorî bîr û baweriya mirovan tê guhertin, lê bi taybetî ên zarokan cudatir in û bi awayekî xwerû ne. Ji ber vê yekê berhemên zarokan qenc-xerab nenirxînin û rave nekin, lewre ev dê sedema ku zarok xwe nebaş hîs bike û baweriya xwe winda bike. Li ser berhemên zarokan li wateyan negerin û tiştan jê dernexin, lewre em nikarin bi rastî bizanin ku çi di fikra zarokan de derbas dibe. Derheqê berhemên zarokan de hûn dikarin van pirsan bipirsin ku dê alîkariya zarokan bikin ku hestên xwe derbirînin. Ev berhem çi ji te re dibêje û çi tê bîra te dema ku li vê dinêrî? Daxwaziyên wê hene, dixwazî ji te tiştek bêje an jî ji te tiştek bipirse? Dengekî wê yê çawa heye gelo, ger ev berhem dengekî wê hebûya dê çilo deng bûya? Ger bipeyiviya dê ji te re çi bigota, çi mesajan dê ji te re bigihanda? Di vê berhemê de tiştên ku te aciz dikin û tiştê te aram dikin çi ne, kîjan beş te ji xwe dûr dixe û kîjan beş te nêzî xwe dike? Vêga tu dixwazî çi li berhema xwe kêm zêde bikî, dema ku li vê dinêrî hûn fikir dikin ku divê çi tê de hebe an jî çi ji wê bê rakirin?
Termên Sereke
Trawma (Trauma) Trawma rewşeke derûnî û laşî ye ku piştî rûdanekê an jî serpêhatiyeke dijwar û êşdar derdikeve holê. Ev rûdan dikare êrîşkarek laşî, windakirina kesekî girîng, şahidiya tundiyê an jî her serpêhatiyeke din be ku bandoreke kûr li derûna mirovî dike. Trawma ne tenê di demê rûdanê de bandorê dike, lê piştî demeke dirêj jî bandorên wê berdewam dibin û jiyana mirovî bi tevahî bandor dikin. Li zarokan trawma bi awayekî taybetî bandordar e lewre pergala wan a derûnî hîn pêş neketiye û nikarin wek mezinên bi vê re bigirin.
Derûnterapiya Hunerî (Art Psychotherapy) Derûnterapiya hunerî rêbazeke dermankirina derûnî ye ku hunerê wek amûreke bingehîn bi kar tîne. Di vê rêbazê de zarok an jî mirov bi giştî bi xêzkirin, boyaxkirin, pêlîstokan û karên din ên hunerî hestên xwe derbirînin û bi serpêhatiyên xwe re mijûl dibin. Armanca vê terapiyê ne çêkirina berhemên hunerî yên baş e, lê alîkariya mirovî ye ku bi xwe re bigire û qewîniya xwe derxîne holê. Huner zimanekim e ku mirov dikare bi wê hestên ku nikare bi gotinê derbirîne nîşan bide.
Konsentrasyon (Concentration) Konsentrasyon hêz û şiyana mirovî ye ku bala xwe li ser tiştek bigire û li ser wê bisekine. Zarokên ku trawmatîze bûne piranî pirsgirêkên konsentrasyonê hene, lewre fikrên wan hertim li ser rûdana trawmatîk dimînin û nikarin bala xwe biguhezînin. Ev pirsgirêk li pêşveçûna perwerdehî û civakî ya zarokan bandoreke neyînî dike.
Adaptasyon (Adaptation) Adaptasyon hêz û şiyana mirovî ye ku xwe bi rewşên nû re bigire û li gorî wan xwe biguherîne. Zarokên ku trawmatîze bûne piranî di adaptasyonê de zehmet dikişînin, lewre niha baweriya wan bi jiyanê û bi tiştan şikestiye û nikarin bi hêsanî xwe bi rewşên nû re bigirin. Ev sedema yek e ku zarokên trawmatîze di civakê û dibistanê de zehmetiyê dikişînin.
Rageşî (Anxiety) Rageşî rewşeke derûnî ye ku tê de mirov di rewşeke tirs û şaşbûnê de dimîne. Ev ne tirseke ji tiştekî diyar e lê hesteke giştî ya naramiyê ye. Li zarokên trawmatîze rageşî bilind e û hertim di rewşeke tirs û şaşbûnê de dimînin. Ev bandorê li hemû aliyên jiyana wan dike û wan ji jiyana xwe ya normal dûr dixe.
Dîsosyasyon (Dissociation) Dîsosyasyon rewşeke derûnî ye ku tê de mirov ji rastiya xwe dûr dikeve û wek ku li wir nîne hîs dike. Ev mekanîzmayek parastinê ye ku derûna mirovî bi kar tîne ku ji êşa zêde xwe biparêze. Li zarokan dîsosyasyon bi awayekî ku zarok mîna xew hîs dike, nikare hîs bike ku çi li derdora wî derbas dibe an jî hîs dike ku ew ne ew e xwe nîşan dide. Ev rewşeke xeternak e û divê bi awayekî profesyonel bê dermankirn.
Regresyon (Regression) Regresyon vegera mirovî ye bo rewşeke berê ya pêşveçûna derûnî. Mînak zarokek pênc salî ku trawmatîze bûye dibe ku vegere reftarên mîna zarokekî du salî, mîna ku dîsa dest bi mirîzkirinê bike, li merivên xwe bisipîne an jî li xwe bide nîşkeftandin. Ev jî mekanîzmayek parastinê ye ku zarok bi kar tîne ku ji êşa niha xwe biparêze.
BejnûBal (Mindfulness) Bejn û bal rewşeke derûnî ye ku tê de mirov di dema niha de ye û bi têkûzî li dema tê de ye. Ne li bîranînên berê ye û ne jî li fikarên paşerojê. Bi xebatên bejn û balê zarok fêr dibe ku çawa li dema tê de bimîne û ji fikrên xwe yên xirab dûr bikeve. Ev yek ji rêbazên bingehîn ên dermankirina trawmayê ye.
Vejenî (Energy) Vejenî hêza mirovî ye ku bi wê mirov dikare tevbigere û kar bike. Li zarokên trawmatîze vejenî an jî pir kêm e an jî pir zêde ye û bêkontrol e. Hin zarok mîna ku hêzên wan qurtkiribe dimînin û nikarin tiştek bikin, hin jî bi awayekî bêkontrol tevdigerin û nikarin xwe rakin. Her du rewş jî nîşana pirsgirêkên derûnî ne.
XEBAT Û ÇALAKIYÊN HUNERÎ
Di destpêka xebatên xwe de bi çalakiyên aramiya bejn û balê dest pê bikin. Ev çalakî girîng in lewre zarok fêr dibin ku çawa bi laşê xwe re têkilî ava bikin û çawa xwe aram bikin. Bejn û bal têgihiştinek nû ya zarokan ji laşê xwe re dide û wan hêzdar dike ku bikaribin êş û janên xwe bi awayekî baş raçav bikin.
Çalakiya Aramiya Bejn û Balê
Dest bi vê çalakiyê bikin ku zarok fêrî laşê xwe û hestên xwe bibin. Ji zarokan bipirsin ku lingê xwe li erdê û bejna xwe li ser kursî hîs bikin, bi vî awayî zarok bi laşê xwe re têkilî ava dike. Pişta xwe rast bikin ku hilm bi hêsanî derbas bibe. Destekî xwe deynin ser sînga xwe û destekî xwe jî deynin ser zikê xwe ku jora navika xwe ye. Bi vî awayî zarok dikare dan û stendina hilma xwe bi awayekî fîzîkî hîs bike.
Çavên xwe bigirin an jî li erdê binerin, ger zarok di rewşeke rageşîyê de be an jî zarokên bi pirsgirêk bila çavên wan vekirî be lewre girtina çavan dikare sedema zêdebûna tirs bibe. Dan û stendina hilma xwe bişopînin û aramiya wê ferq bikin. Hewce nake hûn tiştekî bikin an jî hilmê xwe biguherînin, tenê li wê binerin û wê raçav bikin. Bi dan û stendina hilmê rehetî û tengijîna sîng û zikê xwe hîs bikin, çawa dema hilm tê de sîng fireh dibe û dema derdikeve dîsa tevdigere.
Bêhnê ji pozê xwe bistînin û hêdî hêdî di devê xwe re berdin, mîna ku hûn li bilûrê dixin ku hêdî û dirêj. Ev rêbazeke zanistî ye ku sedema aramkirina pergala nervî dibe. Aramiya bejn û bala xwe hîs bikin û li ser cihê aram rawestin. Wê hîskirinê ji bo xwe rave bikin bi gotinên mîna xweş, aram, rehet, germ, bêhnfirehî û hwd ku zarok fêr bibe ku çawa hestên xwe bi gotinê derbirîne.
Guherîna xwe ferq bikin dema ku hûn vê çalakiyê dikin. Guherînê bişopînin û xwe xêz bikin, zarok dikarin alîkariya hevdu bikin ku ev çalakî bikin. Dan û standina hilma xwe berdewam bikin heya ku xwe temam aram hîs bikin. Hêdî hêdî guherîna xwe derxînin holê, ne bi lezê lê bi hêdîbûnê. Dengên wê ferq bikin, dengê hilmê xwe bistînin. Gava ku hûn çavên xwe vekir li holê tiştekî ku hûn jê hez dikin bibînin û lê binerin, bi vî awayî zarok bi jiyana xwe re dîsa têkilî ava dike.
Paşê li derdora xwe binerin, tiştên ku we ferq nekirine ferq bikin û xwe bi cihê xwe re nas bikin. Niha hûn bejn û bala xwe çawa hîs dikin, bi zarokan re li ser vê rewşê biaxivin.
Wêneyê Xizûviz
Kerese: mûzîk, kaxiz û pênûsên rengorengo.
Kaxizên spî û vala li zarokan tên belavkirin ku her zarok kaxizeke xwe hebe. Ji zarokan tê xwestin ku bi pênûsa reş kaxizên xwe ketober xêz bikin bêyî ku tiştekî diyar xêz bikin. Armanca vê çalakiyê ne xêzkirina wêneyekê ye lê derxistina hestan e. Dema ku têra xwe xêz kirin û hîs dikin ku qediya bila bisekinin û di nava wan xêzkirinên ketober de tiştên ku bi wate dibînin an jî şiklên ku dikarin nas bikin bi pênûsên rengorengo boyax bikin. Ev çalakî zarokan dihêle ku di nava rewşeke bêtexe û bêarmanc de şikl û wate bibînin.
Wêneyên BejnûBale
Kerese: wêneyên xêzkirî yên bejn û bale, boyax û pênûsên rengorengo.
Wêneyên xêzkirî yên bejn û bale ku berê hatine amade kirin li zarokan tên belavkirin. Ji zarokan tê xwestin ku bi awayekî ku xwe rehet û aram hîs bikin rûnin û xwe bi vê wêneyê re nas bikin. Di demên dawî de hestên ku tu herî zêde hîs dikî bifikire û li ser wan bisekine. Ji wan hestên ku tu xwe pê nebaş hîs dikî û êş û jan didinê herî zêde tu wan li ku dera bejn û bala xwe hîs dikî? Li kîjan beşa laşê xwe te ev hest heye?
Bi van boyax û pênûsên rengorengo êş û jana ku tu li ku dera bejn û bala xwe hîs dikî nîşan bike li ser wêneyê. Rengên hasten te çi ne û şiklên wan bi çi awayî ne, çawa hûn wan dibînin? Herî zêde tu wan li ku derê xwe hîs dikî, li sîng, zik, serê, destkolan an jî li ku derê? Piştî ku wêne dawî bû ger zarok bixwazin ku birîna xwe girêbidin an jî bipêçin destûrê bidin wan. Ger bi rastî jî banda birînan an jî tiştekî din li cem we hebe bidin wan bila pê bipêçin. Ev çalakî nîşangir e ku zarok dikare êşa xwe sererastke û çareser bike. Zarok hinekî ji bin bandora trawmayê dûr bikevin û hîs bikin ku dikarin li ser jiyana xwe kontrol hebin.
Wêneyê ÊşûJanê
Gava yekem: Dê zarok li ser destekî xwe an jî li ser nîveka kaxizekê wêneyê qewînî, aramî, piştgirî û hewcedariyên xwe xêz bikin. Çi dihêle ku ew xwe qewî hîs bikin, çi wan piştgirî dike û çi hewcedariyên wan ên bingehîn in? Li ser beşa din a kaxizê an jî li ser destê din jî ji bo kesên weke xwe çi dixwazin û çi hewcedariyên wan hene dê xêz bikin. Ev zarokan fêr dike ku ne tenê ji bo xwe lê ji bo yên din jî bifikirîn.
Di dawiya vê çalakiyê de dê zarok destekî ji xwe re veşêrin û biparêzin û destekî jî bi komê re parve bikin. Bi destê parvekirî wêneyeke komî tê çêkirin ku nîşanî hevkarî û piştgiriya civakê dide. Ev çalakî girîng e lewre zarok fêr dibe ku dikare hestên xwe bi din re parve bike û ji piştgiriya din sûd werîne.
Gava duyem: Piştî ku zarok êş û jana xwe dîyar kir, niha li ser çareseriyê bisekinin. Çi dikare vê êş û jana herî zêde baş û aram bike? Çi dikare alîkariya we bike ku ji vê rewşê derbas bibin? Em wêneyê wê çalakiyê, kesî an jî tiştî çêbikin ku dikare we baş bike. Ev çalakî zarokan fêr dike ku bi ser pirsgirêkan re têdigehin û çareseriyan dibînin.
Wêneyê Dendikê (Çîroka Dendikê)
Kerese: dendikên mezin mîna fasûlî, nok, xox, mişmiş, kaxizên wêneyê, band, pênûs û boyaxên rengorengo û kaxizên mezin li zarokan belav bikin.
Ji zarokan re tê gotin ku ev dendikên we ne û hûn dê wan biçînin û mezin bikin. Li gorî dilê xwe wê mezin û hêşîn bikin. Zarok dikare her roj av bide dendikan, li wan binêre û bizanibe ku çawa mezin dibin. Ev çalakî nîşangir e ku jiyan pêşve diçe û guhertin çê dibe. Zarok bi dengikên xwe re têkilî ava dike û berpirsiyariyekê hîs dike. Gava dendik mezin dibin û bar didin ev nîşanî hêvî û paşerojeke başter dide.
Wêneyê Destên Hêviyê
Kerese: karton an jî kaxizeke mezin, kaxiz û meqes.
Zarok dê li ser kaxiza A4 her du destên xwe xêz bikin û şiklê wan derbixînin. Paşê di hundirê van destên xêzkirî de dê hêviyên xwe, xewnên xwe û çi dixwazin di jiyana xwe de bibînin binivîsin an jî wêne bikin. Ev çalakî zarokan bi paşerojê ve girê dide û hêvî li wan çê dike. Dest nîşana kar û xebatê ye, nîşana ku em bi destên xwe dikarin tiştan bikin û jiyana xwe bi awayekî aktîf ava bikin.
Encam
Derûnterapiya hunerî ji bo ku qewînî û berxwedana zarokan li hemberî trawmayê hêztir bike tê kirin. Di vê derûnterapiya hunerî de armanc ne çêkirina berhemên hunerî yên baş e an jî pêşveçûna jirîtiyên hunerî ne. Di vir de huner û berhem tenê amûr in ku zarok bi wan re xwe nîşan dide û hestên xwe derbirîne. Divê armanca derûndermannasê hunerî ne çêkirina wêneyên rind be, divê armanca wî bi çêkirina wêneyan û bi xebatên hunerî derxistina hest û nestên zarokan be ku zarok hinekî ji bin bandora trawmayê dûr bikevin û bikaribin bi jiyana xwe re dîsa têkilî ava bikin.
Huner zimaneke cihêreng e ku zarok dikare bi wê tiştên ku nikare bi gotinê derbirîne nîşan bide. Reng, şikl û materyalên cuda derfetek didin zarokan ku bi jiyana xwe ya hundirîn re têkilî ava bikin. Di pêvajoya xebatê de zarok ne tenê hestên xwe derbirîne lê her wiha fêrî rêbazên nû yên çareseriyê dibe. Zarok fêr dibe ku çawa bi êş û janê re bigire, çawa aramî bibîne û çawa dîsa dest bi jiyanê bike.
Girîng ew e ku em qet ji bîr nekin ku her zarok taybete û bi awayekî xwerû bi trawmayê re têdikeve. Ji ber vê divê bername û xebat li gorî hewcedariya her zarokî bê sazkirin. Divê em sabir bin, rêzdar bin û her tim li ber wan bin. Zarok hewcedariya demê heye ku xwe baş bike û em nikarin zorê li wan bikin ku bilez guhertinê pêk bînin. Pêvajo girîng e ne encam, û her gaveke biçûk ber bi başbûnê ve gaveke girîng e.
Çavkanî
American Art Therapy Association. (n.d.). What is art therapy? https://www.arttherapy.org
Malchiodi, C. A. (Ed.). (2012). Handbook of art therapy (2nd ed.). Guilford Press.
Wilson, J. P., & Keane, T. M. (Eds.). (2004). Assessing psychological trauma and PTSD (2nd ed.). Guilford Press.
