Zanyar, rewşenbîr, dîroknas û nivîskarê navdar ê îbranî prof. Yuval Nûh Hararî (Yuval Noah Harari) di sala 1976an de hate dinyayê, bi eslê xwe cihû ye û yek ji akademîsyenên Beşa Dîrokê ya Zanîngeha Îbranî ya Qudsê ye.
Li ser gelek mijarên wekî mirovnasî, cureyên mirovan, dîroka mirovahîyê, peresan, bîyoteknolojî, torên agahîyê, civaknasî, nijadnasî, aştî, qeyranên cîhanî, îradeya azad, pêşeroj, rabirdû, hişmendîya mirovan, Şoreşên Çandînî û Zanînî, hişê çêkirî, teknolojî, torên agahîyê dixebite ku fikr û ramanên xwe di konferansan de jî dide der. Di berhemên xwe de pêkhatin û geşedana cureyên mirovan ên wekî Homo Sapiens, Neandertal û cureyên din ên Homo Sapiensê vedikole û li ser Şoreşa Neolîtîk (Şoreşa Çandinê, 9 hezar sal-12 hezar sal berê) û Şoreşa Zanînî (70 hezar sal-30 hezar sal berê) û Serdema Hişê Çêkirî û Serdema Nûjen dinivîse. Hararî vegan e û dibêje ku ev encama lêkolîna wî jî tê de nerîna wî ew e ku bingeha pîşesazîya şîrê têkilîya di navbera çêlek û golikê de qut dike.*
Zanyar Hararî pirtûkên xwe nêzîkî bi zimanê wêjeyî û bi awayekî balkêş dinivîsîne. Li seranserê dinyayê herî zêde bi berhemên xwe yên; “Sapiens: Kurtedîroka Mirovahiyê” (2014), “Homo Deus Kurtedîroka Sibehê” (2015) û “21 Dersên Ji bo Sedsala 21ê” (2018) ve tê naskirin û herî dawî pirtûka wî ya bi navê “Nexus: A Brief History of Information Networks from the Stone Age to AI” (2024) hate weşandin ku berhemên wî heta niha bi Kurdî jî têde bi dehan zimanan hatine wergerandin. Qasî ku min peyde kir, berhemên wî yên “Sapiens” ji bo zaravayên Soranî û Kurmancî yên Kurdî, berhemên wî yên “Homo Deus”, “21 Lessons for the 21st Century” û “Money: Vintage Minis” ji bo zaravayê Soranî yê Kurdî hatin wergerandin û weşandin.
“Sapiens: A Brief History of Humankid”
Di xwezaya dinyayê de, yekem cureyên mirovan çawa pêkhatî ne û derketine hole? Kengê û çawa li erdnîgarîya parzemînên cîhanê belav bûne? Pêvajoya pêkhatina zimanên qedîm, dîrok, jiyan û çandên erdnîgarîya mirovahiyê. Pirtûka “Yuval Noah Hararî ya Sapiens: A Brief History of Humankid” (Kurtedîroka Mirovahîyê, 2011) li ser van pirsan disekine û bersivên xwe bi awayekî bandorker dide. Lêkolîn, bi zimanê Îbranî hate nivîsandin û di 2014ê de li Londona Îngilîstanê ji Weşanên Harvill Secker ve hatibû weşandin. Di mijara mirovnasî (antropolojî) de çavkanîyeke girîng e ku li ser pêvajoya pêkhatin û geşedana Sapiens û cureyên din ên mirovan disekine. Pirtûk; guherîn, veguherîn û geşedanên mirovahîyê bi nerîneke diyalektîk dide der.
Wergerên pirtûkê yên bi Kurdî:
Jîrmend: Kortiyeka Dîrokî Li Dor Regezê Mirovî (Kurmancî / bi alfabeya Erebî, 2020) / Wergêr: Dîyan Jamel (Cemîl)
https://www.facebook.com/photo.php?fbid=3362844457156194&set=pb.100002920191968.-2207520000&type=3
Sapiens (Mirovê Hişmend) Kurtedîroka Mirovahîyê (Kurmancî / bi alfabeya Latînî, 2024) / Wergêr: Dîyan Jamel (Cemîl) – Weşanên Neqşê
https://www.facebook.com/photo?fbid=1018353813428366&set=pb.100057612692724.-2207520000
Hoşmendekan: Puxteyek Le Mêjûy Mirov (Soranî, 2020) / Wergêr: Karzan Kawsen
–https://www.facebook.com/photo?fbid=3391902187803974&set=pcb.3391903271137199
Ji aliyê wergêr Abdullah Hassan Zade ve ji bo Kurdîya Soranî hatiye wergerandin. Agahî: Ji hesabê Facebookê ya Weqfa Çandê ya Cemal Erfanê.
Https://www.facebook.com/photo?fbid=565714365585448&set=pcb.565714412252110
“Homo Deus: A Brief History of Tomorrow”
Lêkolîna “Homo Deus: A Brief History of Tomorrow” (Homo Dues: Kurtedîroka Sibehê) weke berdewama rêze-pirtûka “Homo Sapiens”ê hate amadekirin û di 2015ê de ji Weşanên Vintageyê derketibû. Pirtûka duyemîn a rêzeyê, qala rewşa îro û dahatûya mirovahî û xwezaya jiyanê dike. Hararî, agahîyên zanistî dide û hest, fikr û ramanên xwe yên li ser jiyan, çandên mirovahîyê û geşedan û encamên nûjenîyê (modernîzmê) tîne ziman.
Wergerên pirtûkê yên bi Kurdî:
Homo Deus (Soranî, 2020) / Wergêr: Werya Ehmed – Nawandî Rahand
–https://www.facebook.com/photo?fbid=1240743009599387&set=a.429310586008359
Homo Deus (Soranî, 2021) / Wergêr: Elî Nadîr – Weşanên Jamal Erfan Cultural Foundationê.
https://journal.sulicihan.edu.krd/index.php/sjcus/article/view/197
Hate ragihandin ku Homo Dues ji aliyê akademîsyen û wergêr Azîz Raouf ve ji bo Kurdîya Soranî hate wergerandin û ji Weşanên Jamal Erfan Cultural Foundationê derket.
“21 Lessons for the 21st Century”
Pirtûka dawî ya rêzeya ‘Homo Sapiens’ê di sala 2018ê de bi navê “21 Lessons for the 21st Century” (21 Ders Ji bo Sedsala 21an) li Londonê û ji aliyê Weşanên Jonathan Cape ve hatibû çapkirin. Berhem, qala geşedanên teknolojîk, zanistî, aborî dike û li ser encamên wan disekine ku rewşa îro ya mirovahiyê û cîhanê vedikole.
Wergerên pirtûkê yên bi Kurdî:
Hate ragihandin ku ji aliyê akademîsyen û werger Azîz Raouf ve ji bo Kurdîya Soranî hate wergerandin.
Ji aliyê Arî Reşîd ve ji bo Kurdîya Soranî hate wergerandin.
“Sapiens: A Graphic History”
“Sapiens: A Graphic History” ji aliyê Yuval Noah Hararî, David Vandermeulen, Daniel Casanave ve, ji pirtûka “Homo Sapiens”ê bi formata xêzeroman hatiye amadekirin û ji çar cîldan pêk tê. Sê pirtûkên rêzeyê ji Weşanên Harper Perennialê derketin û bi çîrokên tije mizah li pêşberî xwînerên xwe ne. Ji pêkhatina mirovan heta îro qala pêvajoya peresan û geşedana cureya mirovê dike.
1- Sapiens: A Graphic History, Volume 1: The Birth of Humankind (2020)
2- Sapiens: A Graphic History, Volume 2: The Pillars of Civilization (2021)
3- Sapiens: A Graphic History, Volume 3: The Masters of History (2024)
4- Sapiens: a Graphic History, Volume 4. Dîroka weşanê: 6ê Berfanbara 2026ê
Di pirtûkên “Sapiens: A Graphic History” de li ser pêkhatina yekem cureyên mirovan, serpêhatîya Sapiensan û vedîtina êgir, pêvajoya derbasbûna ji jiyana Nêçîrvan-Komker ber bi Şoreşa Çandînî ve, derbasbûna jiyana rûniştî, pêvajoyên dahênana nivîsê, ol, emparatorîyan, pere û torên bazirganî, şoreşên zanistî û endustriyî, pirsgirêkên mirovan, qeyran û bobelata ekolojîk, bandorên zanist û teknolojîyê yên li ser mirovahîyê disekine.
“Unstoppable Us”
Yuval Nûh Hararî pirtûkên “Unstoppable Us” bi taybetî ji bo ciwan û zarokan amadekiriye ku têde li ser bandora hêz û qabiliyeta xiyalê ya mirovan disekine. Nivîskar, di derbarê mijarên Sapiens, cureyên din ên mirovan, Şoreşa Çandînî, avabûna bajarên yekem, pergalên bawerîyê, zagon, bac û pergala civakî, têgiha hêz, pêkhatina çînan û newekhevîyê, dahênena pereyê, bazirganî û şerê de agahîyan dide xwîneran. Unstoppable Us, ji civaka Nêçîrvan-Komker heta emparatorîyan diçe. Pirtûkên yekem û duyem ji aliyê Bright Matter Booksê ve hatin weşandin.
1- Unstoppable Us, Volume 1: How Humans Took Over the World (2022)
2- Unstoppable Us Volume 2: Why the World Isn’t Fair (2025)
3- Unstoppable Us Volume 3: How Enemies Become Friends (3yê Reşemîya 2026ê, Puffin Books)
“Nexus: A Brief History of Information Networks from the Stone Age to AI”
Nexus: A Brief History of Information Networks from the Stone Age to AI (Nexus: Ji Serdema Kevirîn ji Hişê Çêkirî re Kurtedîroka Torên Agahîyê) li ser torên agahîyê disekine û ji Serdema Kevirîn heta Hişê Çêkirî vedikole. Bi nerîneke kûr li dîroka mirovahîyê û encamên herikîna agahîyê dinêre. Ji Serdema Kevirîn heta serdema Hişê Çêkirî qala geşedana amûrên ragihanê û torên agahîyê dike û bandorên wan ên li ser mirovan radixe ber çavan. Pirtûk, di sala 2024ê de ji aliyê Fern Pressê ve hate weşandin.
Pirtûkên din ên Yuval Noah Harari:
“Renaissance Military Memoirs: War, History and Identity, 1450–1600″ (Woodbridge: Boydell & Brewer, 2004)
“Special Operations in the Age of Chivalry, 1100–1550” (Woodbridge: Boydell & Brewer, 2007)
“The Ultimate Experience: Battlefield Revelations and the Making of Modern War Culture, 1450–2000” (Houndmills: Palgrave-Macmillan, 2008)
“Money: Vintage Minis” (select excerpts from Sapiens and Homo Deus). (Penguin Random House, 2018).
Wergerên pirtûkê yên bi Kurdî:
“Money: Vintage Minis” – “Pare” (Soranî – 2020) / Wergêr: Aram Qeftan – Nawandî Rahand
https://www.facebook.com/photo/?fbid=1327590837581270&set=a.429310596008358
Money: Vintage Minis, ji aliyê Ebdulla Ebdulla ve ji bo Kurdîya Soranî hate wergerandin.
Çavkanî:
- https://www.ynharari.com
- https://rumetmed.blogspot.com/2018/08/diroka-kurt-nijadi-cure-ya-mirovan-jeza.html
- https://drive.google.com/file/d/15aZw0ndm3AY9llGlFISc7D25kxnIM_pS/view
- https://ku.wikipedia.org/wiki/Yuval_Noah_Harari
- https://en.wikipedia.org/wiki/Yuval_Noah_Harari
- *https://tr.wikipedia.org/wiki/Yuval_Noah_Harari
- https://rumetmed.blogspot.com/2021/11/zanyare-navdar-yuval-nuh-harari-u-car.html
- Wêne: https://www.facebook.com/100048973225711/photos/ئێستا-چوار-لە-زنجیرە-لە-کتێبەکانی-یووڤاڵ-نووح-هەراری-بەردەستن-لە-کتێبخانەکەمان١-/780718960237204/
